Noc długich noży: jak Hitler rozprawił się z SA i Ernstem Röhmem

Noc długich noży to czystka, którą Adolf Hitler przeprowadził między 30 czerwca a 2 lipca 1934 roku. Oddziały SS, funkcjonariusze Gestapo i SD zamordowali wtedy kierownictwo SA, czyli partyjnych „brunatnych koszul”, z ich szefem sztabu Ernstem Röhmem na czele, a przy okazji rozprawili się z konserwatywnymi krytykami reżimu i starymi wrogami Hitlera. Zginęło co najmniej 90 osób, ponad tysiąc trafiło do aresztów, a propaganda ogłosiła, że Führer stłumił „pucz Röhma”, którego w rzeczywistości nigdy nie było. Kilka tygodni później Hitler był już głową państwa, a wojsko przysięgało wierność jemu osobiście. Poniżej opisujemy, czym była SA i kim był Röhm, jak przebiegała czystka godzina po godzinie, kto zginął i ilu było zabitych, co działo się na dzisiejszych ziemiach polskich, w tym na Śląsku i w Prusach Wschodnich, oraz dlaczego ta noc otworzyła drogę do dyktatury, która dziesięć lat później zbierała meldunki w Wilczym Szańcu.

Noc długich noży w skrócie

• Data: od 30 czerwca do 2 lipca 1934 roku; najwięcej zabójstw w sobotę 30 czerwca i w niedzielę 1 lipca.
• Inne nazwy: „pucz Röhma” (określenie propagandy), czystka Röhma, operacja „Koliber” (Kolibri, od hasła, które uruchomiło akcję w Berlinie).
• Główne miejsca: Bad Wiessee nad jeziorem Tegernsee, więzienie Stadelheim i obóz Dachau koło Monachium, koszary Leibstandarte SS w Berlinie-Lichterfelde, centrala Gestapo przy Prinz-Albrecht-Straße, a także Śląsk (Wrocław, Jelenia Góra, Głogów) i Prusy Wschodnie.
• Organizatorzy: Adolf Hitler, Heinrich Himmler, Reinhard Heydrich i Hermann Göring.
• Wykonawcy: SS (zwłaszcza Leibstandarte SS Adolf Hitler pod Seppem Dietrichem), SD, Gestapo, pruska policja Göringa; Reichswehra zapewniła wsparcie logistyczne i broń.
• Najważniejsze ofiary: Ernst Röhm, Edmund Heines, Karl Ernst, Kurt von Schleicher z żoną, Ferdinand von Bredow, Gregor Strasser, Gustav von Kahr, Erich Klausener, Edgar Jung, Herbert von Bose.
• Liczba zabitych: oficjalnie 77 (później 83), według badań imiennych około 90, według starszych szacunków 150-200; prasa zagraniczna pisała w 1934 roku nawet o tysiącu.
• Aresztowani: ponad 1000 osób, według zachowanych list 1124.
• Skutki: SA straciła znaczenie polityczne, SS stała się samodzielną organizacją, armia poparła Hitlera, a po śmierci Hindenburga 2 sierpnia 1934 roku Hitler połączył urzędy prezydenta i kanclerza.

Co to była noc długich noży

Noc długich noży była zaplanowaną akcją mordu politycznego, a nie spontaniczną reakcją na zamach stanu. Hitler od pół roku sprawował urząd kanclerza, ale jego władza miała jeszcze trzy ograniczenia: prezydenta Paula von Hindenburga, który mógł go odwołać, Reichswehrę, czyli zawodową armię, oraz własną, kilkumilionową bojówkę partyjną SA, która domagała się „drugiej rewolucji” i miejsca w państwie. W czerwcu 1934 roku Hitler uznał, że musi wybrać między armią a SA. Wybrał armię.

Czystka załatwiła kilka spraw jednocześnie. Usunęła Röhma i dowódców SA, których generałowie uważali za zagrożenie dla wojska. Zastraszyła konserwatystów z otoczenia wicekanclerza Franza von Papena, którzy liczyli, że uda się jeszcze „okiełznać” nazistów. Pozwoliła wyrównać stare rachunki, na przykład z Gustavem von Kahrem, który w 1923 roku stłumił pucz monachijski, i z Gregorem Strasserem, dawnym numerem dwa w NSDAP. Wreszcie dała SS Heinricha Himmlera pretekst do wyjścia spod władzy SA i do przejęcia policji politycznej oraz obozów koncentracyjnych.

Najważniejsze było jednak to, co stało się po czystce. Zabójstwa bez sądu zostały uznane ustawą za „zgodne z prawem”, a Hitler ogłosił w Reichstagu, że w tamtej godzinie był „najwyższym sędzią narodu niemieckiego”. Od tej chwili wola Führera stała ponad prawem. Dlatego wielu historyków traktuje 30 czerwca 1934 roku jako właściwy moment narodzin dyktatury, ważniejszy nawet niż objęcie urzędu kanclerza w styczniu 1933 roku.

Skąd wzięła się nazwa „noc długich noży”

Określenie „noc długich noży” (niem. Nacht der langen Messer) ma średniowieczny rodowód. Wczesnośredniowieczna kronika „Historia Brittonum”, przypisywana Nenniuszowi, a po niej Geoffrey z Monmouth opisują tzw. zdradę długich noży: Sasi wodza Hengista zaprosili starszyznę Brytów króla Vortigerna na ucztę pokojową, na umówiony okrzyk wyciągnęli ukryte noże i wymordowali gości. Legenda umieszczała tę rzeź na równinie Salisbury.

W ruchu nazistowskim fraza krążyła na długo przed 1934 rokiem. Śpiewano pieśń z „nocą długich noży” w tytule, a brytyjski dziennik „The Times” donosił w sierpniu 1932 roku, że przywódcy nazistów używają tego określenia, żeby podburzać zwolenników przeciw przeciwnikom politycznym. Sam Hitler sięgnął po nie w mowie w Reichstagu 13 lipca 1934 roku. W literaturze anglo- i francuskojęzycznej, a za nią w polskiej, nazwa przyjęła się na dobre.

W Niemczech częściej mówi się o „Röhm-Putsch” (to propagandowa wersja, sugerująca, że Röhm szykował zamach), o „mordach Röhma” albo o „aferze Röhma”. Spotyka się też nazwę „operacja Koliber”, od hasła „Kolibri”, które Joseph Goebbels przekazał telefonicznie z Monachium do Berlina. Wyrażenie żyje dziś również w przenośni: w Wielkiej Brytanii „nocą długich noży” nazwano dymisję siedmiu ministrów przez premiera Harolda Macmillana 13 lipca 1962 roku, a w polskiej publicystyce tak opisuje się każdą nagłą czystkę w partii czy firmie.

SA, czyli brunatne koszule: kim byli szturmowcy

SA, czyli Sturmabteilung (Oddział Szturmowy), była partyjną bojówką NSDAP. Od koloru mundurów jej członków nazywano „brunatnymi koszulami”, a samą formację „brunatnymi batalionami”. Choć dziś pamiętamy głównie SS, to przez pierwsze czternaście lat istnienia ruchu nazistowskiego właśnie SA była jego siłą uderzeniową na ulicach.

Geneza: od ochrony sal do armii partyjnej

Pierwsza grupa porządkowa NSDAP powstała w Monachium na początku 1920 roku. Rekrutowała się w dużej mierze z byłych żołnierzy frontowych i członków Freikorpsów, czyli ochotniczych oddziałów, które po I wojnie światowej walczyły z komunistami. Jej zadaniem była ochrona zebrań partyjnych, tzw. Saalschutz. 12 listopada 1920 roku Emil Maurice założył „Turn- und Sportabteilung”, czyli wydział gimnastyczno-sportowy, który był przykrywką dla bojówki. Jesienią 1921 roku przyjęła się nazwa Sturmabteilung, nawiązująca do oddziałów szturmowych z okopów I wojny światowej. Źródła podają dwie daty: 5 października i 4 listopada 1921 roku.

9 listopada 1923 roku około dwóch tysięcy członków SA, dowodzonych przez Hermanna Göringa, wzięło udział w puczu monachijskim Hitlera i Ludendorffa. Pucz się nie udał, zginęło 16 nazistów, a SA została zdelegalizowana. Röhm obszedł zakaz, tworząc w 1924 roku Frontbann, który liczył około 30 tysięcy ludzi. W lutym 1925 roku, po ponownym założeniu NSDAP, SA wróciła do legalnego działania.

Druga połowa lat dwudziestych to czas napięć między SA a kierownictwem partii. Szturmowcy, w większości młodzi, biedni i bezrobotni, chcieli walki, a Hitler wybrał drogę wyborczą. W sierpniu 1930 roku i w kwietniu 1931 roku zbuntowała się berlińska SA pod wodzą Waltera Stennesa. Hitler sam przejął wtedy funkcję najwyższego dowódcy SA, a na stanowisko szefa sztabu, czyli faktycznego dowódcy, ściągnął z Boliwii Ernsta Röhma.

Ilu członków liczyła SA

Pod rządami Röhma SA rosła w niespotykanym tempie. Wielki kryzys gospodarczy dał jej rzesze bezrobotnych, dla których szturmówka oznaczała mundur, ciepły posiłek w lokalu SA i poczucie przynależności. Po przejęciu władzy przez nazistów do SA wcielono inne organizacje, w tym kombatancki Stahlhelm, i liczebność skoczyła do kilku milionów.

Dla porównania: Reichswehra, ograniczona postanowieniami traktatu wersalskiego, liczyła 100 tysięcy żołnierzy. Nawet jeśli przyjąć najostrożniejsze szacunki, SA była w 1934 roku kilkadziesiąt razy liczniejsza od armii. To właśnie przerażało generałów.

Dlaczego koszule były brunatne

Kolor mundurów SA był dziełem przypadku. Pierwsi szturmowcy nosili w 1922 roku szare bryczesy, wiatrówki, czapki narciarskie i czerwone opaski ze swastyką. Około 1924 roku Gerhard Roßbach, dowódca jednego z Freikorpsów, kupił tanio partię brunatnych koszul uszytych dla niemieckich wojsk kolonialnych w Afryce, które po przegranej wojnie okazały się niepotrzebne. Od nazwiska dowódcy wojsk w Afryce Wschodniej Paula von Lettow-Vorbecka nazywano je „Lettow-Hemd”. Na zjeździe w Salzburgu w maju 1924 roku brunatna koszula stała się standardem, a w 1925 roku brąz ogłoszono kolorem ruchu. Mundury szyła później między innymi firma Hugo Bossa, która dostała zlecenie w 1932 roku, choć ich nie projektowała.

Struktura SA naśladowała wojsko. Najmniejszą jednostką była Rotte (kilku ludzi), potem Schar, Trupp, Sturm, Sturmbann, Standarte, Brigade i Gruppe, a na samej górze Obergruppe. Stopnie zaczynały się od SA-Manna i Sturmmanna, a kończyły na Obergruppenführerze i szefie sztabu. Wiele z tych nazw przejęła potem SS, która do 1934 roku formalnie była częścią SA.

Terror uliczny i „dzikie obozy” 1933 roku

Przed przejęciem władzy SA toczyła regularne bitwy uliczne z komunistycznym Rotfrontem i socjaldemokratycznym Reichsbannerem. Najsłynniejszą ofiarą po stronie nazistów był berliński dowódca szturmowy Horst Wessel, postrzelony w styczniu 1930 roku. Goebbels zrobił z niego męczennika, a napisana przez niego pieśń stała się drugim hymnem III Rzeszy.

Po 30 stycznia 1933 roku SA dostała przyzwolenie państwa. 22 lutego 1933 roku Göring, jako pruski minister spraw wewnętrznych, utworzył policję pomocniczą (Hilfspolizei) z członków SA, SS i Stahlhelmu. W samym Berlinie służyło w niej od 3 do 5 tysięcy szturmowców. Z opaską policyjną na ramieniu mogli legalnie aresztować przeciwników politycznych.

Wiosną i latem 1933 roku SA zakładała w piwnicach lokali, magazynach i fabrykach tzw. dzikie obozy koncentracyjne. Przetrzymano w nich szacunkowo około 50 tysięcy osób, głównie komunistów, socjaldemokratów i Żydów. Bito ich, torturowano i mordowano. Jednym z najbardziej znanych był obóz w Oranienburgu pod Berlinem, urządzony przez miejscową Standarte SA w dawnym browarze. Policja polityczna, czyli od kwietnia 1933 roku Gestapo, i SS stopniowo przejmowały te miejsca, ale latem 1934 roku SA wciąż miała w nich swoich ludzi. Obóz w Oranienburgu został rozwiązany 14 lipca 1934 roku, jako bezpośredni skutek czystki.

Ernst Röhm: żołnierz, który chciał drugiej rewolucji

Ernst Röhm urodził się 28 listopada 1887 roku w Monachium jako najmłodsze z trojga dzieci urzędnika kolejowego. Był zawodowym oficerem armii bawarskiej. W I wojnie światowej trzykrotnie odniósł rany: we wrześniu 1914 roku stracił część nosa, a blizny na twarzy zostały jego znakiem rozpoznawczym; w czerwcu 1916 roku został ciężko ranny pod Verdun. Dosłużył się stopnia kapitana i Krzyża Żelaznego obu klas.

Po wojnie służył we Freikorpsie Franza von Eppa, który w 1919 roku rozbił Bawarską Republikę Rad, a potem w sztabie Reichswehry w Monachium. Ukrywał przed komisjami alianckimi nielegalne składy broni, za co dostał przydomek „króla karabinów maszynowych Bawarii”. To on wprowadził Hitlera w świat bawarskich wojskowych i to dzięki jego kontaktom mała NSDAP dostawała broń, pieniądze i ludzi. Należał do nielicznych osób, które mówiły do Hitlera po imieniu.

Po puczu monachijskim Röhm stanął przed sądem razem z Hitlerem, w 1924 roku założył Frontbann, a w 1928 roku wydał wspomnienia „Historia zdrajcy stanu”. Rozczarowany polityką partii wyjechał do Boliwii, gdzie od stycznia 1929 do końca 1930 roku był instruktorem wojskowym w stopniu podpułkownika. Wrócił do Monachium 6 listopada 1930 roku, a 5 stycznia 1931 roku objął funkcję szefa sztabu SA.

Röhm był homoseksualistą i nie bardzo się z tym krył. Od 1931 roku socjaldemokratyczna prasa prowadziła przeciw niemu kampanię, a przed wyborami prezydenckimi w 1932 roku opublikowano jego prywatne listy. Hitler bronił go wtedy publicznie, twierdząc, że życie prywatne szefa sztabu nikogo nie obchodzi. Dwa lata później ta sama sprawa posłużyła propagandzie jako dowód „zgnilizny moralnej” kierownictwa SA, a po czystce naziści zaostrzyli prześladowania homoseksualistów w całych Niemczech.

Konflikt SA z armią i „druga rewolucja”

Dla Röhma przejęcie władzy w styczniu 1933 roku było dopiero początkiem. Uważał, że narodowosocjalistyczna rewolucja nie może skończyć się na zmianie kanclerza, i domagał się „drugiej rewolucji”, która miała usunąć starych urzędników, przemysłowców i arystokratów, a także dać pracę i stanowiska milionom szturmowców. Ci zaś w 1933 roku czuli się oszukani: walczyli na ulicach, a posady dostawali członkowie partii, którzy zapisali się w ostatniej chwili.

Najbardziej niebezpieczny był jednak plan wojskowy Röhma. Chciał, żeby SA połączyła się z Reichswehrą w nową armię ludową, milicję opartą na szturmowcach, w której to on byłby głównodowodzącym. Dla generałów, takich jak minister Reichswehry Werner von Blomberg i szef jego biura Walter von Reichenau, było to nie do przyjęcia: wywodzący się z elit korpus oficerski nie zamierzał oddać armii w ręce partyjnych bojówkarzy. Hitler potrzebował z kolei sprawnej, zawodowej armii do przyszłej wojny, a także poparcia wojska przy sukcesji po starym Hindenburgu.

28 lutego 1934 roku Hitler zebrał dowódców Reichswehry, SA i SS i ogłosił, że jedyną siłą zbrojną państwa będzie armia, a SA zajmie się szkoleniem przedwojskowym. Röhm podpisał porozumienie z Blombergiem, ale według relacji Viktora Lutze po wyjściu z sali miał rzucić, że to, co ogłosił „śmieszny kapral”, SA nie obowiązuje. SA nadal się zbroiła, organizowała parady i manewry, a jej dowódcy coraz głośniej mówili o konieczności dokończenia rewolucji.

Droga do czystki: Marburg, Neudeck i sfabrykowany pucz

Wiosną 1934 roku przeciw Röhmowi zawiązał się nieformalny sojusz. Należeli do niego generałowie, Göring, który obawiał się konkurencji w walce o wpływy, oraz Heinrich Himmler i Reinhard Heydrich, którzy chcieli wyprowadzić SS spod władzy SA. 20 kwietnia 1934 roku Göring oddał Himmlerowi pruskie Gestapo, a dwa dni później jego szefem został Heydrich. Odtąd SS i Gestapo zbierały materiały przeciw Röhmowi, a w razie potrzeby je produkowały. W teczkach znalazły się między innymi doniesienia, że Röhm dostał od Francji 12 milionów marek na przygotowanie puczu.

17 czerwca 1934 roku wicekanclerz Franz von Papen wygłosił na uniwersytecie w Marburgu przemówienie, które napisał mu Edgar Jung. Skrytykował w nim terror, kult jednostki i zapowiedzi „drugiej rewolucji”. Goebbels zakazał publikacji tekstu, ale odbił się on szerokim echem. Dla Hitlera był to sygnał, że zagrożenie przychodzi z dwóch stron: od radykałów z SA i od konserwatystów z otoczenia prezydenta.

21 czerwca 1934 roku Hitler pojechał do Neudeck w Prusach Wschodnich, do majątku chorego Hindenburga. Neudeck to dzisiejszy Ogrodzieniec w gminie Kisielice w województwie warmińsko-mazurskim. Według relacji, które historycy uznają za niepewne, Blomberg dał Hitlerowi do zrozumienia, że jeśli nie zaprowadzi porządku, prezydent wprowadzi stan wyjątkowy i przekaże władzę armii. Niezależnie od tego, jak było naprawdę, po powrocie z Prus Wschodnich decyzja zapadła.

Ostatnie dni czerwca wyglądały jak przygotowania do wojny. 25 czerwca aresztowano Edgara Junga, a Rudolf Hess ostrzegał w radiu „prowokatorów”. Reichswehra przeszła w stan podwyższonej gotowości, a Sepp Dietrich odebrał z magazynów wojskowych broń i amunicję dla Leibstandarte SS Adolf Hitler. 28 czerwca Röhma wykluczono ze Związku Oficerów Niemieckich, a Hitler, będąc na weselu gauleitera Josefa Terbovena w Essen, kazał wezwać dowódców SA na odprawę do Bad Wiessee, gdzie Röhm przebywał na kuracji. Cała SA miała od 1 lipca iść na miesięczny urlop. Szef sztabu nie spodziewał się niczego.

Przebieg nocy długich noży godzina po godzinie

W nocy z 29 na 30 czerwca w Monachium kilka tysięcy szturmowców wyszło na ulice, prawdopodobnie zaalarmowanych pogłoskami o akcji przeciwko nim. Dla Hitlera, który przebywał wtedy w Bad Godesberg nad Renem, był to wygodny dowód na „bunt”. Około drugiej w nocy jego samolot wystartował z lotniska Hangelar pod Bonn.

Bad Wiessee: aresztowanie w pensjonacie Hanselbauer

Kolumna samochodów z Hitlerem dotarła nad jezioro Tegernsee wczesnym rankiem. Dowódcy SA spali. Według relacji kierowcy Hitlera Ericha Kempki Führer wszedł do pokoju Röhma z pistoletem w ręku i powiedział: „Röhm, jesteś aresztowany”. Zaspany szef sztabu nie stawiał oporu. W sąsiednim pokoju zastano Edmunda Heinesa, dowódcę SA na Śląsku, w łóżku z młodym szturmowcem. Propaganda wykorzystała tę scenę do opowieści o „rozpuście” w kierownictwie SA.

Aresztowanych przewieziono do więzienia Stadelheim w Monachium. Dowódców SA, którzy jechali na zapowiedzianą odprawę, zatrzymywano po drodze i na dworcu w Monachium. Hitler wrócił do miasta i w Brunatnym Domu, siedzibie NSDAP, wygłosił do zebranych działaczy płomienną mowę o „największej zdradzie w dziejach”.

Stadelheim i Dachau: egzekucje w Bawarii

Jeszcze 30 czerwca pluton egzekucyjny Leibstandarte SS pod osobistym nadzorem Seppa Dietricha rozstrzelał na dziedzińcu Stadelheim sześciu ludzi: Wilhelma Schmida, Augusta Schneidhubera, Hansa Hayna, Petera von Heydebrecka, Hansa Erwina von Spreti-Weilbacha i Edmunda Heinesa. Według relacji nazwiska skazanych Hitler sam zaznaczył na liście więźniów.

W obozie koncentracyjnym Dachau zginęło co najmniej 14 osób. Wśród nich był 71-letni Gustav von Kahr, który w 1923 roku jako komisarz generalny Bawarii stłumił pucz monachijski. Uprowadzono go z mieszkania i zamordowano; według części relacji zabójcy użyli kilofów. W Dachau zastrzelono też Fritza Gerlicha, katolickiego dziennikarza i wydawcę antyhitlerowskiego tygodnika „Der gerade Weg”, więzionego od marca 1933 roku. W lesie pod Monachium znaleziono ciało zakonnika Bernharda Stempflego, dawnego współpracownika Hitlera. Łącznie w Monachium i okolicy zidentyfikowano 24 zabitych.

Berlin: hasło „Kolibri” i koszary w Lichterfelde

W Berlinie akcją kierowali Göring, Himmler i Heydrich. Głównym miejscem kaźni były koszary Leibstandarte SS w dawnej szkole kadetów w Lichterfelde. Działał tam „sąd doraźny”, a skazanych rozstrzeliwał pluton SS pod ścianą dziedzińca. Zginęło tam co najmniej 17 osób. Karla Ernsta, szefa SA Berlin-Brandenburgia, zatrzymano w Bremie, tuż przed rejsem na Maderę. Przywieziono go samolotem do Berlina i rozstrzelano wieczorem 30 czerwca.

Aresztowanych przetrzymywano w piwnicach centrali Gestapo przy Prinz-Albrecht-Straße 8, w więzieniu Columbia-Haus na Tempelhofie i w obozie Lichtenburg. Göring przyjmował w tym czasie meldunki w swoim pałacu w Berlinie.

Śmierć Ernsta Röhma w więzieniu Stadelheim

Hitler wahał się przez ponad dobę, czy zabić swojego najstarszego towarzysza. Göring i Himmler naciskali. Ostatecznie 1 lipca po południu do celi nr 70 w Stadelheim weszli komendant obozu Dachau Theodor Eicke i jego zastępca Michael Lippert. Zostawili Röhmowi pistolet z jednym nabojem i gazetę z oficjalnym komunikatem o „puczu” i dali mu dziesięć minut na samobójstwo. Röhm nie skorzystał z broni. Około godziny 18 esesmani wrócili i zastrzelili go. Według części relacji Röhm, obnażony do pasa, miał powiedzieć: „Jeśli mam zginąć, niech Adolf zrobi to sam”. Tych słów nie da się potwierdzić.

Źródła nie są zgodne, kto oddał śmiertelne strzały. Większość, w tym encyklopedia Muzeum Holokaustu w Waszyngtonie, wskazuje Eickego, inne mówią o obu esesmanach. Ciało pochowano najpierw anonimowo na cmentarzu w Perlach, a po trzech tygodniach ekshumowano, spalono i złożono urnę w grobie rodzinnym na monachijskim Westfriedhof. Lippert został w 1957 roku skazany przez sąd w Monachium na 18 miesięcy więzienia za pomocnictwo w zabójstwie. W tym samym procesie taki sam wyrok usłyszał Sepp Dietrich za egzekucje w Stadelheim. Eicke nie doczekał procesu: zginął w lutym 1943 roku na froncie wschodnim jako dowódca dywizji SS „Totenkopf”.

Ofiary spoza SA: generałowie, konserwatyści i dawni rywale

Z około 90 zidentyfikowanych ofiar tylko część należała do SA. Według Iana Kershawa członkowie SA stanowili około 50 z 85 nazwisk, które naziści przyznali. Pozostali to ludzie, których Hitler, Göring i Himmler chcieli się pozbyć z zupełnie innych powodów.

• Kurt von Schleicher: generał, ostatni kanclerz Republiki Weimarskiej przed Hitlerem. Esesmani zastrzelili go razem z żoną Elisabeth w ich willi w Neubabelsbergu pod Berlinem. Propaganda twierdziła, że spiskował z Röhmem i Francją.
• Ferdinand von Bredow: generał, bliski współpracownik Schleichera, zastrzelony tego samego dnia, prawdopodobnie w samochodzie w drodze do Lichterfelde. Byli to jedyni oficerowie Reichswehry zamordowani w czystce, a armia przyjęła ich śmierć bez protestu.
• Gregor Strasser: do grudnia 1932 roku druga osoba w NSDAP, szef organizacji partyjnej, który poróżnił się z Hitlerem. Zastrzelony w celi w piwnicy Gestapo przy Prinz-Albrecht-Straße.
• Gustav von Kahr: były premier i komisarz generalny Bawarii, który w 1923 roku stłumił pucz Hitlera. Zamordowany w Dachau.
• Erich Klausener: szef Akcji Katolickiej w Berlinie, urzędnik ministerstwa komunikacji. Tydzień wcześniej przemawiał na wielkim zgromadzeniu katolików w Hoppegarten. Zastrzelony w swoim gabinecie przez esesmana Kurta Gildischa, który w 1951 roku dostał za to 15 lat więzienia.
• Edgar Jung: autor mowy marburskiej Papena, zamordowany w nocy z 30 czerwca na 1 lipca; ciało porzucono pod Berlinem.
• Herbert von Bose: sekretarz prasowy Papena, zastrzelony w biurze wicekanclerza. Sam Papen trafił do aresztu domowego i przeżył, a niedługo potem przyjął stanowisko posła w Wiedniu.
• Fritz Gerlich: katolicki publicysta, jeden z najostrzejszych krytyków Hitlera przed 1933 rokiem. W 2017 roku archidiecezja monachijska rozpoczęła jego proces beatyfikacyjny.
• Willi Schmid: krytyk muzyczny gazety „Münchner Neueste Nachrichten”, zabity przez pomyłkę, bo esesmani wzięli go za kogoś innego. Ciało oddano wdowie w zaplombowanej trumnie z zakazem otwierania. Rudolf Hess przeprosił potem rodzinę i przyznał wdowie rentę.

Pomyłek i prywatnych porachunków było więcej. Śmierć wielu ludzi wynikała z tego, że ktoś z lokalnych dowódców SS chciał przy okazji pozbyć się konkurenta albo wierzyciela. Hitler w styczniu 1935 roku przyznał zresztą nieoficjalnie, że Schleicher i Bredow zginęli „omyłkowo”, i polecił przywrócić ich nazwiska na listy honorowe pułków.

Noc długich noży na Śląsku i w Prusach Wschodnich

Czystka nie ograniczała się do Monachium i Berlina. Szczególnie krwawo przebiegała na Śląsku, czyli w dużej części na dzisiejszych ziemiach polskich. SA była tu wyjątkowo silna, a jej dowódca Edmund Heines był jednym z najbliższych ludzi Röhma. Akcją kierował dowódca śląskiej SS Udo von Woyrsch. We Wrocławiu zginęło co najmniej siedem osób, rozstrzelanych w lasach pod miastem, w tym działacz SA Emil Sembach, mimo że jego sprawę uzgadniano wcześniej z Himmlerem.

W Jeleniej Górze (Hirschberg) szef miejscowej SS-Standarte Hans Himpe kazał zastrzelić czterech żydowskich mieszkańców miasta „podczas próby ucieczki”. Ich zabójstwo nie miało żadnego związku z SA. Z Głogowa wywieziono i zabito w lesie przywódcę lokalnego związku żydowskich kombatantów. Ofiary były też w Kamiennej Górze, Głubczycach i Wałbrzychu. Po wojnie, w 1957 roku, sąd w Osnabrücku rozpatrzył 20 śląskich zabójstw z tamtych dni i skazał Woyrscha na 10 lat więzienia.

W Prusach Wschodnich, regionie, w którym kilka lat później stanął Wilczy Szaniec, akcją dowodziła SS pod Erichem von dem Bach-Zelewskim. Na jego rozkaz w majątku Dulzen pod Preußisch Eylau (dziś Bagrationowsk w obwodzie kaliningradzkim) zastrzelono rotmistrza Antona von Hohberg und Buchwald, dowódcę regionalnej konnicy SS, z którym Bach-Zelewski był skonfliktowany. Była to jedna z nielicznych ofiar czystki, które same należały do SS, a zabójstwo wywołało oburzenie wśród wschodniopruskich ziemian. Bach-Zelewski, ten sam, który w 1944 roku dowodził tłumieniem Powstania Warszawskiego, został za tę zbrodnię skazany dopiero w 1961 roku przez sąd w Norymberdze na cztery i pół roku więzienia. 1 lipca pod Tylżą esesman Heinz Fanslau zastrzelił też jednego z działaczy SA.

Ile osób zginęło w noc długich noży

Dokładnej liczby ofiar nie znamy do dziś. Naziści zniszczyli większość dokumentów, a ciała części zabitych spalono. Liczby podawane przez źródła różnią się więc nawet dziesięciokrotnie, w zależności od tego, czy chodzi o dane oficjalne, ustalenia historyków, czy szacunki prasy.

Najbardziej wiarygodne są dziś ustalenia oparte na imiennych listach ofiar, które dają około 90 zabitych, z zastrzeżeniem, że mogło ich być nieco więcej. Liczba aresztowanych była znacznie wyższa: według zachowanych list do 3 lipca w „areszcie ochronnym” znalazły się 1124 osoby. Większość szybko zwolniono, część trafiła na miesiące do obozów koncentracyjnych.

Kto wykonał czystkę: SS, Gestapo i Reichswehra

Noc długich noży była chrztem bojowym SS jako narzędzia terroru. To esesmani z Leibstandarte Adolf Hitler rozstrzeliwali w Stadelheim i Lichterfelde, to ludzie Eickego z Dachau zabili Röhma, a SD Heydricha przygotował listy proskrypcyjne. Na terenie Prus działała policja Göringa, w tym pułk policji „General Göring”, a Gestapo prowadziło aresztowania i przesłuchania. 4 lipca uczestnikom akcji z Leibstandarte wręczono w Berlinie honorowe sztylety.

Reichswehra sama nie strzelała, ale nie była bezczynna. Dostarczyła SS broń, amunicję i transport, utrzymywała jednostki w gotowości i z góry zaakceptowała zabicie dwóch własnych generałów. 29 czerwca na pierwszej stronie „Völkischer Beobachter” ukazał się artykuł Blomberga, w którym minister zapewniał, że armia „stoi za” Hitlerem. Generałowie byli przekonani, że pozbyli się konkurenta i że teraz to oni będą rozgrywać Hitlerem. Szybko okazało się, że było odwrotnie.

Następstwa: od ustawy z 3 lipca do przysięgi wojska

3 lipca 1934 roku rząd przyjął ustawę o środkach obrony państwa. Miała jeden artykuł: działania podjęte 30 czerwca, 1 i 2 lipca „w celu stłumienia zamachów zdrady stanu” uznano za „zgodne z prawem jako obrona konieczna państwa”. Projekt przygotował minister sprawiedliwości Franz Gürtner, a podpisali go Hitler, Frick i Gürtner. Morderstwo zostało zalegalizowane z mocą wsteczną.

Prezydent Hindenburg wysłał Hitlerowi telegram z podziękowaniami za „uratowanie narodu niemieckiego przed poważnym niebezpieczeństwem”. Göring przyznał po wojnie w Norymberdze, że tekst telegramu napisali naziści. 13 lipca Hitler przemówił w Reichstagu, obradującym w operze Krolla, i powiedział zdanie, które stało się manifestem nowego porządku: „W tej godzinie byłem odpowiedzialny za los narodu niemieckiego, a tym samym byłem najwyższym sędzią narodu niemieckiego”. Prawnik Carl Schmitt uzasadnił to 1 sierpnia w artykule „Führer chroni prawo”.

20 lipca 1934 roku Hitler wydał dekret, na mocy którego SS stała się samodzielną organizacją w ramach NSDAP, w nagrodę za „zasługi” w czystce. Himmler jako Reichsführer SS podlegał odtąd bezpośrednio Hitlerowi, a w ciągu następnych miesięcy SS przejęła system obozów koncentracyjnych. Inspektorem obozów został Theodor Eicke. Nowym szefem sztabu SA Hitler mianował Viktora Lutze, który miał zrobić porządek z „homoseksualizmem, rozpustą, pijaństwem i wystawnym życiem” w formacji.

1 sierpnia rząd przyjął ustawę o połączeniu urzędów prezydenta i kanclerza, która miała wejść w życie w chwili śmierci Hindenburga. Prezydent zmarł następnego dnia rano. Tego samego dnia Blomberg nakazał, by żołnierze Reichswehry złożyli przysięgę już nie na konstytucję czy państwo, ale osobiście na „Führera Rzeszy i Narodu Niemieckiego Adolfa Hitlera”. Ta przysięga dziesięć lat później paraliżowała wielu oficerów, którzy wiedzieli o spisku przeciw Hitlerowi. 19 sierpnia 1934 roku w plebiscycie 89,9 procent głosujących poparło połączenie urzędów, przy frekwencji 95,7 procent.

Mazurski epilog: Neudeck i pomnik Tannenberg

Ostatni akt przejęcia pełni władzy rozegrał się w Prusach Wschodnich, w tej samej krainie, w której kilka lat później powstała kwatera Wilczy Szaniec. Paul von Hindenburg zmarł 2 sierpnia 1934 roku w swoim majątku w Neudeck, czyli w dzisiejszym Ogrodzieńcu koło Kisielic. W tym samym dworze sześć tygodni wcześniej Hitler odbył rozmowę, po której zdecydował się na czystkę.

Wbrew woli zmarłego, który chciał spocząć obok żony w Hanowerze, Hitler urządził mu 7 sierpnia państwowy pogrzeb w pomniku Tannenberg pod Hohenstein, czyli dzisiejszym Olsztynkiem. Monumentalne mauzoleum upamiętniające zwycięstwo Hindenburga nad Rosjanami w sierpniu 1914 roku zostało przemianowane na „Narodowy Pomnik Rzeszy”. Nad trumną marszałka Hitler, od pięciu dni Führer i kanclerz Rzeszy, żegnał ostatniego człowieka, który formalnie mógł go jeszcze odwołać. W styczniu 1945 roku, przed nadejściem Armii Czerwonej, Niemcy wywieźli trumny Hindenburga i jego żony, a pomnik wysadzili. Szczątki marszałka spoczywają dziś w kościele św. Elżbiety w Marburgu.

Losy SA po 1934 roku

Po nocy długich noży SA przestała być siłą polityczną, ale nie zniknęła. W ciągu roku straciła ponad połowę członków, zwłaszcza tych, którzy trafili do niej z wchłoniętego Stahlhelmu. Zajęła się szkoleniem przedwojskowym, sportem, zbiórkami i paradami. Sporadycznie wracała do przemocy: to szturmowcy w dużej mierze przeprowadzili pogrom listopadowy, czyli tzw. noc kryształową z 9 na 10 listopada 1938 roku, podpalając synagogi i niszcząc żydowskie sklepy.

Na zjeździe partii w Norymberdze we wrześniu 1934 roku Hitler przemawiał do szturmowców, zapewniając, że SA nie ponosi winy za „zdradę” swoich dowódców. Inscenizacja z trzema postaciami idącymi przez ogromną arenę, z Himmlerem po jednej i Lutze po drugiej stronie Hitlera, miała pokazać pojednanie. Faktycznie pokazywała nowy układ sił: SS stała obok Hitlera na równi z SA, a wkrótce miała ją całkowicie przyćmić.

Od 1939 roku SA prowadziła tzw. SA-Wehrmannschaften, czyli szkolenie wojskowe mężczyzn przed powołaniem do Wehrmachtu. W 1940 roku szkoliło się w nich około 1,5 miliona ochotników, a większość szturmowców i tak trafiła do wojska. Viktor Lutze zginął w wypadku samochodowym pod Poczdamem: 1 maja 1943 roku jego samochód rozbił się w Michendorf, a on sam zmarł następnego dnia w szpitalu. Jego następcą został Wilhelm Schepmann, który kierował SA do końca wojny.

Po wojnie Międzynarodowy Trybunał Wojskowy w Norymberdze nie uznał SA za organizację zbrodniczą, w przeciwieństwie do SS, Gestapo i SD oraz korpusu kierowniczego NSDAP. Sędziowie uznali, że po 1934 roku SA nie odgrywała istotnej roli w planowaniu wojny, a zbrodnie, w których brali udział jej członkowie, były dziełem poszczególnych jednostek, nie całej organizacji. Sprzeciwił się temu sędzia radziecki. Samą SA rozwiązała i zakazała już w październiku 1945 roku Sojusznicza Rada Kontroli.

Noc długich noży a 20 lipca 1944 w Wilczym Szańcu

Dziesięć lat po nocy długich noży Hitler po raz drugi rozprawiał się z przeciwnikami bez prawdziwego sądu. Tym razem sprawa zaczęła się od zamachu w Wilczym Szańcu 20 lipca 1944 roku. Podobieństw jest więcej, niż mogłoby się wydawać.

W 1934 roku generał Friedrich Fromm, wówczas szef Ogólnego Urzędu Wojsk Lądowych, informował oficerów o rzekomym puczu SA. 20 lipca 1944 roku ten sam Fromm, jako dowódca Armii Rezerwowej i przełożony pułkownika Clausa von Stauffenberga, kazał wieczorem rozstrzelać na dziedzińcu Bendlerblocku Stauffenberga, Friedricha Olbrichta, Albrechta Mertza von Quirnheima i Wernera von Haeftena. Chciał zatrzeć ślady swojej wiedzy o spisku. Nie pomogło mu to: sam został stracony w marcu 1945 roku.

Heinrich Himmler, główny organizator czystki z 1934 roku, w 1944 roku miał swoją polową kwaterę Hochwald pod Pozezdrzem, około 30 kilometrów od Wilczego Szańca. To jemu Hitler powierzył po zamachu dowództwo Armii Rezerwowej i nadzór nad śledztwem. Hermann Göring, który w 1934 roku kierował zabójstwami w Berlinie, przebywał 20 lipca w Prusach Wschodnich, gdzie Luftwaffe i on sam mieli swoje kwatery. Himmler zresztą sam łączył obie daty: w przemówieniu do dowódców SS w Poznaniu 4 października 1943 roku przywołał 30 czerwca 1934 roku jako przykład bezwzględnego posłuszeństwa SS, w kontekście zagłady Żydów.

Jest też jedna zasadnicza różnica. W 1934 roku armia stała po stronie Hitlera i pomogła mu zniszczyć konkurenta. W 1944 roku to w armii narodził się spisek, który próbował go zabić. Przysięga złożona Hitlerowi osobiście 2 sierpnia 1934 roku była dla wielu oficerów główną przeszkodą przed przyłączeniem się do zamachowców.

Noc długich noży w filmie i literaturze

Najsłynniejszym obrazem nocy długich noży jest scena z filmu Luchina Viscontiego „Zmierzch bogów” (La caduta degli dei) z 1969 roku. Esesmani wpadają do hotelu nad jeziorem, w którym szturmowcy po pijackiej nocy śpią w łóżkach, i urządzają rzeź. Scena, nakręcona nad austriackim jeziorem Attersee, jest sugestywna, ale historycy uważają ją za mało wiarygodną. Film otrzymał nominację do Oscara za scenariusz.

Bertolt Brecht w sztuce „Kariera Artura Ui” z 1941 roku przeniósł historię Hitlera do świata chicagowskich gangsterów, a Röhm występuje w niej jako Ernesto Roma, zabity przez wspólnika. W Polsce wielu widzów zna temat z cyklu „Sensacje XX wieku” Bogusława Wołoszańskiego, który poświęcił czystce osobny odcinek. W 2020 roku powstał też brytyjski dwuczęściowy dokument „The Night of the Long Knives: Hitler’s Rise to Power”.

Ciekawostki o nocy długich noży

• Pensjonat Hanselbauer w Bad Wiessee działał po wojnie jako hotel Lederer am See. W 2017 roku zapadła decyzja o jego rozbiórce i budowie nowego obiektu.
• Willi Schmid, krytyk muzyczny zabity przez pomyłkę, grał amatorsko na wiolonczeli. Według relacji rodziny esesmani zabrali go z domu, gdy ćwiczył na instrumencie.
• Karl Ernst, szef berlińskiej SA, został zatrzymany w Bremie tuż przed rejsem na Maderę. Gdyby statek wypłynął kilka godzin wcześniej, prawdopodobnie by przeżył.
• Wdowy po niektórych ofiarach dostawały od państwa renty w wysokości 1000-1600 marek miesięcznie. Była to cena ich milczenia.
• W rozkazie dla nowego szefa sztabu Hitler zażądał, by dowódcy SA skończyli z wystawnymi bankietami i jazdą służbowymi limuzynami na prywatne wycieczki.
• Na podstawie ustawy z 3 lipca 1934 roku w III Rzeszy nikt nie odpowiedział za zabójstwa. Pierwsze procesy sprawców odbyły się dopiero w latach pięćdziesiątych w Republice Federalnej Niemiec.
• Pierwsza oficjalna lista ofiar, przygotowana przez gestapowca Hubera, liczyła 77 nazwisk, czyli tyle, ile Hitler podał w Reichstagu. Himmler dopisał do niej później kolejne osoby.

Noc długich noży - najczęściej zadawane pytania

Co to jest noc długich noży?

To czystka przeprowadzona na rozkaz Hitlera od 30 czerwca do 2 lipca 1934 roku. SS, SD i Gestapo zamordowały kierownictwo SA z Ernstem Röhmem, a także konserwatywnych przeciwników reżimu i dawnych wrogów Hitlera. Propaganda przedstawiła ją jako stłumienie „puczu Röhma”.

Na czym polegała noc długich noży?

Hitler, z poparciem armii, SS i Göringa, kazał aresztować i bez sądu zabić dowódców SA, których generałowie uważali za zagrożenie. Przy okazji zamordowano polityków i publicystów krytycznych wobec reżimu. Zabójstwa zalegalizowano z mocą wsteczną ustawą z 3 lipca 1934 roku.

Ile osób zginęło w noc długich noży?

Oficjalnie podano 77 zabitych. Historycy ustalili imiennie około 90 ofiar, a Muzeum Holokaustu w Waszyngtonie szacuje ich liczbę na około 100. Starsze szacunki mówiły o 150-200 zabitych. Aresztowano ponad tysiąc osób.

Gdzie miała miejsce noc długich noży?

Główne wydarzenia rozegrały się w Bad Wiessee nad jeziorem Tegernsee, gdzie aresztowano Röhma, w więzieniu Stadelheim i obozie Dachau koło Monachium oraz w Berlinie, w koszarach w Lichterfelde i w centrali Gestapo. Zabójstwa miały też miejsce na Śląsku (Wrocław, Jelenia Góra, Głogów), w Saksonii i w Prusach Wschodnich.

Kiedy była noc długich noży?

Akcja rozpoczęła się nad ranem w sobotę 30 czerwca 1934 roku i trwała do 2 lipca. Ernst Röhm zginął 1 lipca 1934 roku wieczorem w więzieniu Stadelheim.

Kto zabił Ernsta Röhma?

Röhma zastrzelili w celi więzienia Stadelheim komendant obozu Dachau Theodor Eicke i jego zastępca Michael Lippert, po tym jak odmówił popełnienia samobójstwa. Większość źródeł wskazuje Eickego jako tego, który oddał strzały.

Co to były brunatne koszule?

Tak nazywano członków SA (Sturmabteilung), bojówki partii nazistowskiej, od koloru ich mundurów. Brunatne koszule pochodziły pierwotnie z zapasów przeznaczonych dla niemieckich wojsk kolonialnych w Afryce.

Dlaczego Hitler zlikwidował kierownictwo SA?

Ernst Röhm chciał „drugiej rewolucji” i przekształcenia SA w armię ludową, która zastąpiłaby Reichswehrę. Hitler potrzebował poparcia generałów i prezydenta Hindenburga, a SS i Göring chcieli pozbyć się rywala. Czystka zapewniła Hitlerowi lojalność armii i pełnię władzy po śmierci Hindenburga.

Czy SA została uznana za organizację zbrodniczą?

Nie. Trybunał w Norymberdze w 1946 roku uznał, że po 1934 roku SA nie miała istotnego wpływu na planowanie wojny, a zbrodnie popełniali poszczególni jej członkowie. Za organizacje zbrodnicze uznano natomiast SS, Gestapo, SD i korpus kierowniczy NSDAP.

Jaki związek ma noc długich noży z Prusami Wschodnimi?

21 czerwca 1934 roku Hitler odwiedził prezydenta Hindenburga w Neudeck (dziś Ogrodzieniec w województwie warmińsko-mazurskim), po czym zdecydował się na czystkę. W Prusach Wschodnich zginął z rozkazu Ericha von dem Bach-Zelewskiego rotmistrz Anton von Hohberg und Buchwald. Hindenburg zmarł w Neudeck 2 sierpnia 1934 roku, a pochowano go w pomniku Tannenberg pod Olsztynkiem.

Źródła

1. United States Holocaust Memorial Museum, Holocaust Encyclopedia: Röhm Purge.
2. Deutsches Historisches Museum, LeMO: Der „Röhm-Putsch” oraz biogram Ernsta Röhma.
3. Deutsches Historisches Museum, LeMO: Das Tannenberg-Denkmal.
4. Gedenkstätte Deutscher Widerstand: Erich Klausener.
5. Wikipedia (de): Röhm-Putsch, z bibliografią (O. Gritschneder, K. Orth, D. Siemens).
6. Wikipedia (de): Sturmabteilung (liczebność, mundur, struktura).
7. Wikipedia (en): Night of the Long Knives.
8. Wikipedia (de): Volksabstimmung über das Staatsoberhaupt des Deutschen Reichs (wyniki plebiscytu z 19 sierpnia 1934 r.).
9. Wikipedia (de): Anton von Hohberg und Buchwald.
10. Dzieje.pl (PAP): „Noc długich noży”: 90 lat temu Hitler utorował sobie drogę do pełni władzy.