Centrale dowodzenia
Centrale dowodzenia Hitlera
Wilczy Szaniec nie był jedynym ośrodkiem władzy III Rzeszy na Mazurach. W odległości od kilku do kilkudziesięciu kilometrów od kwatery Hitlera w Gierłoży powstała cała sieć central dowodzenia, w których pracowały najważniejsze instytucje państwa: sztab wojsk lądowych, dyplomacja, aparat SS, Kancelaria Rzeszy i dowództwo lotnictwa. Razem tworzyły coś w rodzaju polowej stolicy Niemiec, z której przez ponad trzy lata kierowano wojną na froncie wschodnim.
Wszystkie centrale położone w Prusach Wschodnich były włączone w system ostrzegania przed nalotami floty powietrznej „Reich”. Poniżej opisujemy, gdzie leżały, kto w nich urzędował i co z nich zostało do dziś.
Dlaczego dowództwo rozproszono po Mazurach?
Decyzja o rozproszeniu instytucji była świadoma. Skupienie całego dowództwa w jednym miejscu oznaczałoby, że jeden udany nalot mógł sparaliżować kierowanie wojną. Dlatego każda instytucja dostała własny, ukryty w lesie kompleks, a od kwatery Hitlera dzieliło ją od kilku do kilkudziesięciu kilometrów. Były to odległości na tyle małe, by generałowie i ministrowie mogli codziennie dojeżdżać na narady do Gierłoży, i na tyle duże, by zniszczenie jednego obiektu nie wyłączało pozostałych.
O wyborze Mazur zdecydowały te same przesłanki, które opisujemy przy lokalizacji i budowie Wilczego Szańca: bliskość granicy ze Związkiem Radzieckim, gęste lasy dające całoroczną osłonę z powietrza, jeziora utrudniające dostęp wojskom lądowym, sieć kolejowa i niewielka liczba dróg, które łatwo było kontrolować.
Mamerki (Mauerwald): Naczelne Dowództwo Wojsk Lądowych
Najważniejszą z central był kompleks Mauerwald w Mamerkach, około 18 kilometrów od Gierłoży, nad jeziorem Mamry. Pracował tu sztab Naczelnego Dowództwa Wojsk Lądowych (OKH), który planował operacje na froncie wschodnim. Z Mauerwaldu kierowali pracą sztabu kolejni szefowie Sztabu Generalnego Wojsk Lądowych, w tym Franz Halder, Kurt Zeitzler i od lipca 1944 roku Heinz Guderian.
Mamerki miały inne losy niż Wilczy Szaniec. W styczniu 1945 roku Niemcy opuścili kompleks, nie wysadzając schronów, dlatego zachowało się tu około trzydziestu bunkrów, w tym schrony ciężkie, do których można wejść. To dziś najlepsze miejsce, by zobaczyć, jak wyglądała centrala dowodzenia przed zniszczeniem. Szczegóły opisujemy w artykule o Mamerkach i kwaterze Mauerwald.
Sztynort (Steinort): Ministerstwo Spraw Zagranicznych
Około 15 kilometrów od Wilczego Szańca, nad jeziorem Dargin, stoi pałac w Sztynorcie, siedziba rodu von Lehndorffów. W czasie wojny część pałacu zajmował minister spraw zagranicznych Joachim von Ribbentrop, który urządził tu polową siedzibę dyplomacji Rzeszy. Stąd było blisko zarówno do kwatery Hitlera, jak i do przyjmowanych w niej zagranicznych gości.
Historia pałacu ma też drugą, znacznie ciekawszą stronę. Jego właściciel, hrabia Heinrich von Lehndorff, należał do spisku przeciwko Hitlerowi, który zakończył się zamachem 20 lipca 1944 roku. Po nieudanym zamachu został aresztowany i stracony w Berlinie we wrześniu 1944 roku. Dziś pałac jest w trakcie ratowania i zwiedza się go w ograniczonym zakresie.
Pozezdrze (Hochwald): polowa kwatera Himmlera
W lesie około dwóch kilometrów za Pozezdrzem, przy dzisiejszej drodze z Węgorzewa do Giżycka, powstała polowa kwatera Heinricha Himmlera o kryptonimie Hochwald, nazywana nieoficjalnie Czarnym Szańcem od czarnych mundurów SS. Kompleks liczył dziewięć obiektów: sześć bunkrów, dwie wartownie i podziemny garaż. Z Wilczego Szańca było tu około 27 kilometrów.
W styczniu 1945 roku kwaterę wysadzili niemieccy saperzy, ale największy schron, zajmowany przez samego Himmlera, przetrwał w dobrym stanie. Obiekt jest dziś dostępny bezpłatnie: od parkingu przy drodze prowadzi leśna ścieżka o długości około 750 metrów, a przy ruinach stoją tablice informacyjne.
Radzieje (Rosengarten): polowa Kancelaria Rzeszy
Najbliżej kwatery Hitlera, około 9 kilometrów od Gierłoży, leżały Radzieje (niem. Rosengarten). Działała tu polowa siedziba Kancelarii Rzeszy, dzięki której sprawy administracji państwa mogły być prowadzone bez wyjazdów do Berlina. Bliskość była tu kluczowa, bo dokumenty wymagające podpisu Hitlera musiały szybko trafiać do Wilczego Szańca.
Kumiecie pod Gołdapią (Robinson): kwatera Luftwaffe
Najdalej, około 65 kilometrów od Wilczego Szańca, nad jeziorem Gołdap, funkcjonowała kwatera dowództwa lotnictwa o kryptonimie Robinson. Stacjonował tu specjalny pociąg Hermanna Göringa, marszałka Rzeszy i dowódcy Luftwaffe. Do dziś w lesie, na terenie działającego ośrodka, przetrwały schrony i pozostałości zabudowy, ale dostęp do nich bywa ograniczony.
Łączność i system ostrzegania
Sieć central działała dzięki rozbudowanej łączności. W samym Wilczym Szańcu mieścił się węzeł łączności z centralą telefoniczną i dalekopisową, który w 1944 roku obudowano żelbetowym płaszczem do wymiarów około 40 na 23 metry (jego położenie pokazujemy na planie kwatery). Z kwaterą Hitlera centrale łączyły linie telefoniczne, dalekopisowe i kolej, a wszystkie obiekty obejmował system ostrzegania przed nalotami floty powietrznej „Reich”.
Codzienny rytm pracy wyznaczały narady w kwaterze Hitlera, na które przyjeżdżali szefowie sztabów i ministrowie. Naczelne Dowództwo Wehrmachtu (OKW), z Wilhelmem Keitlem i Alfredem Jodlem, pracowało na terenie samej kwatery w Gierłoży. Więcej o rytmie tych dni piszemy w tekście o dniu powszednim Hitlera.
Co stało się z centralami w 1945 roku?
Gdy jesienią 1944 roku Armia Czerwona zbliżyła się do granic Prus Wschodnich, sieć central zaczęła się zwijać. 20 listopada 1944 roku Hitler opuścił Wilczy Szaniec na zawsze, a w nocy z 24 na 25 stycznia 1945 roku niemieccy saperzy wysadzili bunkry kwatery. Podobny los spotkał kwaterę Himmlera pod Pozezdrzem. Mamerki zostały natomiast opuszczone bez zniszczenia, dlatego ich schrony przetrwały niemal w całości. Pod koniec stycznia 1945 roku cały rejon zajęła Armia Czerwona.
Które centrale można dziś zwiedzać?
- Wilczy Szaniec w Gierłoży: ruiny kwatery Hitlera, wstęp płatny, pełna infrastruktura turystyczna. Zobacz zwiedzanie i cennik.
- Mamerki: najlepiej zachowane schrony, muzeum i wieża widokowa, wstęp płatny.
- Kwatera Himmlera pod Pozezdrzem: ruiny w lesie, wstęp bezpłatny, około godziny spaceru.
- Pałac w Sztynorcie: zwiedzanie w ograniczonym zakresie, obiekt w trakcie ratowania.
- Kwatera Robinson pod Gołdapią: pojedyncze obiekty, dostęp ograniczony.
Wszystkie te miejsca, razem z fortyfikacjami z innych epok, opisujemy w przewodniku po bunkrach na Mazurach. Kwatery Hitlera poza Prusami Wschodnimi zebraliśmy na stronie o innych kwaterach Hitlera.
Najczęściej zadawane pytania
Czym były centrale dowodzenia wokół Wilczego Szańca?
Były to kwatery najważniejszych instytucji III Rzeszy rozmieszczone w promieniu kilkudziesięciu kilometrów od kwatery Hitlera w Gierłoży: Naczelnego Dowództwa Wojsk Lądowych w Mamerkach, Ministerstwa Spraw Zagranicznych w Sztynorcie, polowa kwatera Heinricha Himmlera pod Pozezdrzem, polowa Kancelaria Rzeszy w Radziejach i kwatera Luftwaffe pod Gołdapią.
Dlaczego centrale nie znajdowały się w samym Wilczym Szańcu?
Rozproszenie miało ograniczyć skutki ewentualnego nalotu. Jedno trafienie nie mogło sparaliżować całego dowództwa, a każda instytucja pracowała we własnym, zamaskowanym kompleksie, połączonym z kwaterą Hitlera liniami telefonicznymi, dalekopisowymi i koleją.
Którą centralę dowodzenia można dziś zwiedzać?
Najlepiej zachowane są Mamerki, gdzie Niemcy w 1945 roku nie wysadzili schronów. Bezpłatnie można obejrzeć ruiny kwatery Himmlera pod Pozezdrzem. Pałac w Sztynorcie i kwaterę Robinson pod Gołdapią zwiedza się w ograniczonym zakresie.
Jak daleko od Wilczego Szańca leżą Mamerki?
Mamerki (niem. Mauerwald) leżą około 18 kilometrów od Gierłoży, nad jeziorem Mamry, w pobliżu Węgorzewa.