Erich von Manstein

Erich von Manstein

Urodzony 24 listopada 1887 w Berlinie, zm. 10 czerwca 1973 w Irschenhausen

W historii II wojny światowej niewielu dowódców łączy w sobie tak ostry kontrast jak Erich von Manstein. Z jednej strony był to umysł wojskowy najwyższej klasy – człowiek, który zaprojektował plan podboju Francji i którego sam Hitler nazwał „swoim najzdolniejszym generałem”. Z drugiej strony był to skazany zbrodniarz wojenny, którego jednostki współuczestniczyły w masowych mordach na froncie wschodnim. Te dwie prawdy nie wykluczają się nawzajem – współistnieją, i właśnie to czyni postać Mansteina tak niewygodną dla historii.

Po wojnie Manstein stał się jednym z głównych architektów mitu „czystego Wehrmachtu” – fałszywego przekonania, że niemiecka armia walczyła honorowo i nie ponosiła odpowiedzialności za zbrodnie nazizmu. Jego losy są też ściśle związane z kwaterą Hitlera na Mazurach, którą odwiedzał wielokrotnie w kluczowych momentach wojny na wschodzie. Aby zrozumieć, kim naprawdę był Erich von Manstein, trzeba spojrzeć zarówno na jego genialne kampanie, jak i na rozkazy, które podpisywał.

Pochodzenie i wczesna kariera von Mansteina

Erich von Manstein urodził się 24 listopada 1887 roku w Berlinie jako Fritz Erich Georg Eduard von Lewinski. Pochodził z pruskiej rodziny arystokratycznej o głębokich tradycjach wojskowych – jego biologiczny ojciec, Eduard von Lewinski, był generałem artylerii. Erich był dziesiątym dzieckiem w rodzinie. Wkrótce po urodzeniu został oddany na wychowanie bezdzietnemu wujostwu – rodzinie von Manstein – i przejął ich nazwisko. Tak czy inaczej, niemal cała jego rodzina, zarówno biologiczna, jak i przybrana, składała się z pruskich oficerów.

Młody Erich von Manstein podczas I wojny światowej

Z takim rodowodem droga życiowa Mansteina była niemal przesądzona. Wstąpił do armii, ukończył elitarną Akademię Wojskową i służył jako oficer sztabowy podczas I wojny światowej, zbierając doświadczenie zarówno na froncie zachodnim, jak i wschodnim. Po klęsce Niemiec pozostał w okrojonej Reichswehrze Republiki Weimarskiej, gdzie powoli, lecz systematycznie piął się w hierarchii. To właśnie w tym okresie ukształtował się jego talent do myślenia operacyjnego na wielką skalę – umiejętność, która kilkanaście lat później miała uczynić go jednym z najgroźniejszych dowódców wojny.

Plan Mansteina – Sichelschnitt i klęska Francji 1940

Najsłynniejszym dziełem Mansteina jest plan kampanii francuskiej 1940 roku, znany jako Sichelschnitt – „cięcie sierpem”. Pierwotny niemiecki plan ataku na zachodzie zakładał główne uderzenie przez Belgię – dokładnie tam, gdzie spodziewali się go alianci. Manstein uznał ten plan za przewidywalny i mało ambitny. Zaproponował coś znacznie śmielszego: główne uderzenie pancerne miało przejść przez trudno dostępny, lesisty masyw Ardenów, w miejscu, którego alianci uważali za nieprzejezdny dla czołgów.

Koncepcja zakładała, że gdy alianci rzucą swoje najlepsze siły do Belgii, by powstrzymać pozorowane uderzenie, główna masa niemieckich dywizji pancernych przebije się przez Ardeny pod Sedanem i wykona błyskawiczny marsz ku wybrzeżu kanału La Manche. Pozwoliłoby to odciąć i okrążyć całe alianckie zgrupowanie w Belgii. Plan Mansteina spotkał się początkowo z oporem konserwatywnego Naczelnego Dowództwa Wojsk Lądowych (OKH), które wręcz odsunęło go od centrum planowania, przenosząc do dowodzenia korpusem.

Erich von Manstein

Hitler, poszukujący nowatorskich metod prowadzenia wojny, osobiście zaaprobował zmodyfikowaną wersję pomysłów Mansteina. Wynik jest dobrze znany: w maju i czerwcu 1940 roku Francja, uważana za posiadającą najsilniejszą armię lądową Europy, została pokonana w niespełna sześć tygodni. Ten oszałamiający sukces ugruntował reputację Mansteina jako genialnego stratega i był jednym z wydarzeń, które na zawsze odmieniły oblicze wojennej Europy.

Front wschodni – Barbarossa, Krym i zdobycie Sewastopola

W lutym 1941 roku Manstein objął dowództwo nowo sformowanego 56. Korpusu Pancernego. Gdy w czerwcu 1941 roku ruszyła operacja Barbarossa – atak Niemiec na Związek Radziecki – korpus Mansteina wykonał błyskawiczny marsz, pokonując w pierwszych dwóch dniach operacji około 160 kilometrów w głąb terytorium wroga. Był to jeden z najszybszych postępów w całej kampanii.

We wrześniu 1941 roku Manstein otrzymał dowództwo 11. Armii i zadanie podboju Krymu. Przeprowadził kampanię krymską z mistrzostwem operacyjnym, którego ukoronowaniem było zdobycie potężnie ufortyfikowanego portu Sewastopol 1 lipca 1942 roku. W trakcie całej kampanii krymskiej do niewoli trafiło ponad 430 tysięcy żołnierzy radzieckich. Za to osiągnięcie Hitler awansował Mansteina na feldmarszałka – najwyższy stopień w armii niemieckiej.

Stalingrad i kontruderzenie pod Charkowem 1943

Po katastrofie pod Stalingradem zimą 1942/1943 sytuacja niemiecka na południu frontu wschodniego była bliska całkowitego załamania. To właśnie wtedy Manstein dokonał czynu, który historycy wojskowości uważają za jego największe arcydzieło – kontruderzenia pod Charkowem w lutym i marcu 1943 roku. Zamiast sztywno bronić każdego skrawka terenu, Manstein celowo pozwolił nacierającym wojskom radzieckim wydłużyć linie zaopatrzenia, po czym uderzył w ich odsłonięte skrzydło.

Erich von Manstein na froncie wschodnim

Kontruderzenie odbiło Charków i ustabilizowało cały front południowy, zadając Armii Czerwonej ciężkie straty. Operacja ta, nazywana czasem „cudem nad Donem”, do dziś jest analizowana w akademiach wojskowych jako wzorcowy przykład obrony manewrowej. Wcześniej, w grudniu 1942 roku, Manstein dowodził też operacją „Zimowa Burza” – nieudaną próbą odsieczy okrążonej w Stalingradzie 6. Armii generała Friedricha Paulusa.

Kursk, odwrót i konflikt z Hitlerem

Latem 1943 roku Manstein współdowodził niemiecką ofensywą pod Kurskiem (operacja Cytadela) – największą bitwą pancerną w historii. Ofensywa zakończyła się niepowodzeniem, a inicjatywa strategiczna na froncie wschodnim przeszła ostatecznie w ręce Związku Radzieckiego. Od tego momentu Manstein prowadził serię umiejętnych, lecz beznadziejnych działań opóźniających, cofając się przed naporem Armii Czerwonej przez Ukrainę.

W tym okresie narastał ostry konflikt między Mansteinem a Hitlerem. Manstein domagał się swobody operacyjnej i elastycznej obrony, podczas gdy Hitler obsesyjnie nakazywał „trzymać się i nigdy nie cofać”. Feldmarszałek uważał się za niezastąpionego i żywił złudzenie, że dawny kapral nie poradzi sobie bez niego i powierzy mu naczelne dowództwo na wschodzie. Hitler, który nie znosił oficerów o arystokratycznym rodowodzie, miał o nim powiedzieć: „ten człowiek nie jest w moim guście”. Konflikt zakończył się dymisją Mansteina w marcu 1944 roku. Do końca wojny feldmarszałek pozostał bez przydziału.

Manstein a Wilczy Szaniec – wizyty w kwaterze Hitlera

Erich von Manstein należał do grona dowódców, którzy najczęściej bywali w Wilczym Szańcu – kwaterze głównej w Gierłoży na Mazurach. Jako głównodowodzący na kluczowym, południowym odcinku frontu wschodniego, regularnie przybywał do mazurskiej twierdzy, by odbierać rozkazy, przedstawiać sytuację operacyjną i toczyć z Hitlerem coraz bardziej zażarte spory o strategię.

Erich von Manstein spotyka się z Adolfem Hitlerem w Wilczym Szańcu – 1942 rok

Jedna z pierwszych udokumentowanych wizyt miała miejsce w kwietniu 1942 roku, gdy Manstein przybył do Wilczego Szańca po dyrektywy dotyczące kampanii na rok 1942. Przy tej okazji Hitler – co było rzadkością – przyznał swojemu dowódcy znaczną autonomię działania, akceptując jego plan ofensywy na Krymie (operacja „Polowanie na dropie”). Narady w centrali dowodzenia w Gierłoży były miejscem, gdzie zapadały najważniejsze decyzje dotyczące przebiegu wojny na wschodzie.

Najbardziej uroczysta wizyta Mansteina w Wilczym Szańcu nastąpiła 11 lipca 1942 roku. Hitler przyjął wówczas dowódcę 11. Armii, by wysłuchać relacji z bitwy o Sewastopol i osobiście pogratulować mu nominacji na feldmarszałka. Zachowała się fotografia z tego spotkania, przedstawiająca Hitlera witającego Mansteina w kwaterze. Były to dni największego triumfu feldmarszałka – krymski sukces był na ustach całej Rzeszy.

Kolejna kluczowa wizyta miała miejsce 6 lutego 1943 roku, tuż przed słynnym kontruderzeniem pod Charkowem. Narada w Wilczym Szańcu, a następnie spotkanie w Zaporożu, były krytyczne dla opracowania planu odtworzenia załamującego się frontu południowego. Z kolei 28 grudnia 1943 roku Manstein uczestniczył w odprawie wojskowej w mazurskiej kwaterze, podczas której uzyskał osobistą zgodę Hitlera na przeniesienie sztabu z ukraińskiego Werwolfu dalej na zachód, w obliczu radzieckiego naporu.

Erich von Manstein na naradzie z Hitlerem i innymi generałami Marzec 1943

Warto odnotować, że Manstein był też przedmiotem zainteresowania spiskowców z ruchu oporu. W 1943 roku Henning von Tresckow – jeden z czołowych konspiratorów, a wcześniej zaufany oficer sztabowy Mansteina – bezskutecznie próbował pozyskać feldmarszałka do poparcia zamachu stanu. Manstein odmówił udziału w spisku, którego kulminacją był zamach na Hitlera z 20 lipca 1944 roku w Wilczym Szańcu. Jego słynna odpowiedź brzmiała: „pruscy feldmarszałkowie nie buntują się”.

Zbrodnie wojenne – ciemna strona feldmarszałka

Za fasadą genialnego stratega kryje się jednak znacznie mroczniejsza rzeczywistość. Manstein był współwinny zbrodni popełnianych na froncie wschodnim, a dowody w tej sprawie nie są dwuznaczne. W listopadzie 1941 roku, jako dowódca 11. Armii, wydał osławiony rozkaz dnia, w którym otwarcie popierał prześladowanie Żydów, nazywając ich „duchowymi nosicielami bolszewickiego terroru”. Był to dokument o jednoznacznie ludobójczej wymowie.

Zbrodnicza odpowiedzialność Mansteina nie ograniczała się do słów. Jednostki pod jego dowództwem zapewniały logistykę i ochronę dla Einsatzgruppen – nazistowskich szwadronów śmierci, które dokonywały masowych egzekucji Żydów i innych cywilów. Manstein wdrażał też zbrodniczy „rozkaz o komisarzach”, nakazujący rozstrzeliwanie schwytanych radzieckich oficerów politycznych, a prowadzone przez jego wojska „operacje antypartyzanckie” były w istocie masakrami ludności cywilnej. Archiwa Federalne Niemiec zawierają obszerną dokumentację potwierdzającą jego wiedzę i współudział.

To właśnie te fakty odróżniają Mansteina od dowódców pokroju Rommla, których kampanie były stosunkowo wolne od tego rodzaju zbrodni. Manstein działał na froncie wschodnim – w samym sercu nazistowskiej wojny na wyniszczenie, gdzie Wehrmacht był głęboko uwikłany w ludobójstwo. Mit o „czystym” generale, walczącym wyłącznie na polu bitwy, rozpada się w konfrontacji z treścią jego własnych rozkazów.

Proces w Hamburgu i mit „czystego Wehrmachtu”

W maju 1945 roku Manstein został wzięty do niewoli przez Brytyjczyków. W sierpniu 1946 roku zeznawał jako świadek obrony podczas procesów norymberskich, broniąc niemieckiego Sztabu Generalnego i Naczelnego Dowództwa Wehrmachtu. Przygotował wówczas memoriał, który – wraz z jego późniejszymi pamiętnikami – stał się jednym z fundamentów mitu „czystego Wehrmachtu”, czyli fałszywego przekonania, że niemiecka armia nie ponosiła winy za zbrodnie Holokaustu.

Pod naciskiem Związku Radzieckiego rząd brytyjski zdecydował w 1948 roku o postawieniu Mansteina przed sądem. Proceso odbył się w Hamburgu od 23 sierpnia do 19 grudnia 1949 roku. Manstein stanął przed siedemnastoma zarzutami – trzema dotyczącymi wydarzeń w Polsce i czternastoma odnoszącymi się do zbrodni w Związku Radzieckim, w tym zezwalania na zabijanie, deportacje i maltretowanie Żydów i innych cywilów oraz złego traktowania jeńców wojennych.

19 grudnia 1949 roku sąd uznał Mansteina za winnego dziewięciu z siedemnastu zarzutów – między innymi niedopełnienia obowiązku ochrony ludności cywilnej, stosowania taktyki spalonej ziemi oraz dopuszczania do mordów. Został skazany na osiemnaście lat więzienia. Wyrok wywołał poruszenie wśród jego zwolenników i został wkrótce zredukowany do dwunastu lat. Ostatecznie Manstein odsiedział niespełna cztery lata i wyszedł na wolność w 1953 roku.

Erich von Manstein podczas procesu w Curiohaus w Hamburgu. Został uwięziony jako zbrodniarz wojenny, ale zwolniony w 1953 roku.

Po zwolnieniu Manstein został doradcą wojskowym rządu Niemiec Zachodnich i pomógł w odbudowie Bundeswehry oraz jej integracji ze strukturami NATO. W 1955 roku opublikował pamiętniki Stracone zwycięstwa (Verlorene Siege) – militarnie szczegółowe i analityczne, ale moralnie będące zafałszowaniem. Książka krytykowała przywództwo Hitlera, lecz całkowicie milczała na temat Holokaustu, zbrodni wojennych i jego własnego wyroku skazującego. Manstein zmarł 10 czerwca 1973 roku w wieku 85 lat, nigdy nie wyraziwszy skruchy za zbrodnie Wehrmachtu.

Ocena historyczna – geniusz operacyjny i moralna porażka

Postać Mansteina jest dziś oceniana przez pryzmat nieusuwalnego napięcia między jego talentem a jego zbrodniami. Z czysto wojskowego punktu widzenia był prawdopodobnie najlepszym strategiem operacyjnym, jakiego wydała III Rzesza. Brytyjski historyk wojskowości Basil Liddell Hart nazywał go „geniuszem operacyjnym”, a wielu zachodnich dowódców podziwiało jego kampanie. Plan Sichelschnitt i kontruderzenie pod Charkowem są do dziś studiowane w akademiach wojskowych całego świata.

Czy Manstein był zbrodniarzem wojennym? Odpowiedź jest jednoznaczna: tak – i to nie w sensie domniemania, lecz prawomocnego wyroku sądowego. W przeciwieństwie do Rommla, którego nigdy nie osądzono, Manstein został formalnie skazany za zbrodnie wojenne przez brytyjski trybunał. Jego współudział w Holokauście jest udokumentowany w jego własnych rozkazach i w aktach archiwalnych. To rozróżnienie ma fundamentalne znaczenie.

Grób Ericha von Mansteina – Dorfmark, Bad Fallingbostel – źródło: tracesofwar.com

Najtrudniejszą lekcją płynącą z biografii Mansteina jest to, że geniusz taktyczny i moralna zbrodnia mogą współistnieć w jednym człowieku. Studiowanie jego kampanii bez uznania jego zbrodni jest formą nieuczciwości. Postać feldmarszałka jest jednym z kluczowych punktów w debacie nad mitem „czystego Wehrmachtu” – mitem, który dzięki takim ludziom jak Manstein przez dekady fałszował powojenną pamięć o roli niemieckiej armii w zbrodniach nazizmu.

Podsumowanie – dwie twarze feldmarszałka

Erich von Manstein pozostaje jedną z najbardziej kłopotliwych postaci w historii II wojny światowej. Jego nazwisko otwiera podręczniki strategii wojskowej, a jednocześnie figuruje na liście skazanych zbrodniarzy wojennych. Był architektem najświetniejszych zwycięstw Wehrmachtu i współsprawcą jego najczarniejszych zbrodni. Te dwie role nie dają się rozdzielić.

Jego losy splotły się z historią kwatery Hitlera w Wilczym Szańcu, którą odwiedzał w momentach swoich największych triumfów – po zdobyciu Sewastopola i przed kontruderzeniem pod Charkowem. Dla zwiedzających ruiny mazurskiej twierdzy postać Mansteina jest przypomnieniem, że za genialnymi planami operacyjnymi kryły się rozkazy posyłające na śmierć setki tysięcy ludzi.

Aby lepiej zrozumieć kontekst tych wydarzeń, warto sięgnąć po bibliografię i słownik dostępne na stronie, a także poznać sylwetki innych dowódców i postaci, które bywały w Wilczym Szańcu. Historia Mansteina pokazuje, że ocena ludzi tej epoki wymaga patrzenia na całość – zarówno na ich dokonania, jak i na ich zbrodnie.

FAQ – Najczęściej zadawane pytania o Ericha von Mansteina

Kim był Erich von Manstein?

Erich von Manstein (1887–1973) był niemieckim feldmarszałkiem II wojny światowej, uznawanym za najzdolniejszego stratega Wehrmachtu. Stworzył plan kampanii francuskiej 1940 roku (Sichelschnitt), zdobył Sewastopol i przeprowadził kontruderzenie pod Charkowem. Po wojnie został skazany za zbrodnie wojenne.

Czym był plan Mansteina (Sichelschnitt)?

Plan Mansteina, oficjalnie nazwany Sichelschnitt („cięcie sierpem”), to strategia inwazji na Francję w 1940 roku. Zakładał skierowanie głównego uderzenia pancernego przez lesisty masyw Ardenów, uważany przez aliantów za nieprzejezdny dla czołgów, z przełamaniem pod Sedanem. Alianci dali się zwieść pozorowanemu atakowi w Belgii, co pozwoliło Niemcom odciąć ich najlepsze siły i pokonać Francję w sześć tygodni.

Czy Erich von Manstein odwiedzał Wilczy Szaniec?

Tak, wielokrotnie. Jako głównodowodzący na froncie wschodnim Manstein regularnie bywał w Wilczym Szańcu. Udokumentowane wizyty obejmują kwiecień 1942 (dyrektywy na kampanię), 11 lipca 1942 (gratulacje od Hitlera za zdobycie Sewastopola i awans na feldmarszałka), 6 lutego 1943 (przed kontruderzeniem pod Charkowem) oraz 28 grudnia 1943 (odprawa wojskowa).

Czy Erich von Manstein był zbrodniarzem wojennym?

Tak. W 1949 roku brytyjski trybunał wojskowy w Hamburgu uznał Mansteina za winnego dziewięciu z siedemnastu zarzutów zbrodni wojennych. W listopadzie 1941 roku wydał rozkaz popierający prześladowanie Żydów, jednostki pod jego dowództwem współpracowały z Einsatzgruppen, a jego wojska wdrażały rozkaz o komisarzach i prowadziły masakry ludności cywilnej pod pozorem operacji antypartyzanckich.

Jaki wyrok otrzymał Manstein i ile odsiedział?

Manstein został skazany 19 grudnia 1949 roku na osiemnaście lat więzienia. Wyrok zredukowano następnie do dwunastu lat. Ostatecznie feldmarszałek odsiedział niespełna cztery lata i został zwolniony w 1953 roku, po czym został doradcą wojskowym rządu Niemiec Zachodnich.

Czym był mit „czystego Wehrmachtu” i jaką rolę odegrał w nim Manstein?

Mit „czystego Wehrmachtu” to fałszywe przekonanie, że niemiecka armia walczyła honorowo i nie ponosiła odpowiedzialności za zbrodnie nazizmu. Manstein był jednym z głównych architektów tego mitu – jego zeznania w Norymberdze i pamiętniki Stracone zwycięstwa (1955) milczały na temat Holokaustu i zbrodni wojennych, przedstawiając wojnę wyłącznie w aspekcie militarnym.

Dlaczego Manstein popadł w konflikt z Hitlerem?

Manstein domagał się swobody operacyjnej i elastycznej obrony manewrowej, podczas gdy Hitler obsesyjnie nakazywał trzymanie każdej pozycji i zakazywał odwrotów. Manstein uważał się za niezastąpionego stratega. Hitler, który nie ufał oficerom o arystokratycznym pochodzeniu, ostatecznie zdymisjonował go w marcu 1944 roku.

Czy Manstein brał udział w spisku przeciwko Hitlerowi?

Nie. W 1943 roku spiskowiec Henning von Tresckow, dawny oficer sztabowy Mansteina, bezskutecznie próbował pozyskać feldmarszałka do poparcia zamachu stanu. Manstein odmówił, stwierdzając słynne „pruscy feldmarszałkowie nie buntują się”. Nie wziął udziału w zamachu na Hitlera z 20 lipca 1944 roku.

Jakie było najsłynniejsze zwycięstwo Mansteina na froncie wschodnim?

Za największe arcydzieło Mansteina uchodzi kontruderzenie pod Charkowem w lutym i marcu 1943 roku, zwane czasem „cudem nad Donem”. Po katastrofie stalingradzkiej Manstein celowo pozwolił nacierającym wojskom radzieckim wydłużyć linie zaopatrzenia, po czym uderzył w ich skrzydło, odbijając Charków i stabilizując front południowy. Operacja ta jest do dziś studiowana jako wzór obrony manewrowej.

Jak Manstein zdobył Sewastopol?

Manstein jako dowódca 11. Armii prowadził kampanię krymską od 1941 roku. Po długim oblężeniu zdobył silnie ufortyfikowany port Sewastopol 1 lipca 1942 roku. W trakcie całej kampanii krymskiej do niewoli trafiło ponad 430 tysięcy żołnierzy radzieckich. Za to osiągnięcie Hitler awansował go na feldmarszałka.

Źródła i literatura

• Wikipedia – Erich von Manstein (biografia, kariera, zbrodnie i wyrok)
• Wikipedia – Trial of Erich von Manstein (szczegóły procesu w Hamburgu 1949)
• OSU eHistory (The Ohio State University) – Erich von Manstein (przebieg kariery i proces)
• World War II Database – Erich von Manstein (kampanie i plan Sichelschnitt)
• Hitler Archive – Führerhauptquartier Wolfsschanze (kalendarium wizyt w kwaterze, m.in. Mansteina 11 lipca 1942)