Gierłoż
Gierłoż k. Kętrzyna – historia, informacje, ciekawostki
Gierłoż (niem. Görlitz) to niewielka osada leśna położona w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie kętrzyńskim. Choć sama miejscowość jest niewielka, zdobyła ogromne znaczenie historyczne za sprawą zlokalizowanej tutaj podczas II wojny światowej głównej kwatery Adolfa Hitlera – Wilczego Szańca.
Dziś Gierłoż jest ważnym punktem na turystycznej mapie Polski, przyciągającym odwiedzających zainteresowanych zarówno historią, jak i mazurską przyrodą. Poznaj historię, ciekawostki oraz najważniejsze informacje dotyczące Gierłoży.
W tym artykule przeczytasz o:
POCZĄTKI GIERŁOŻY
Średniowieczne początki Gierłoży
Historia malowniczo położonej w gminie Kętrzyn Gierłoży sięga średniowiecza. Nazwa miejscowości wywodzi się od nazwiska Hansa von Görlitz – prokuratora krzyżackiego, który w 1353 roku założył tutaj zamek myśliwski. Obiekt pełnił funkcję strażnicy, a kolejnym prokuratorom kętrzyńskim służył do 1426 roku jako miejsce polowań i odpoczynku.
Teren miał również znaczenie obronne dla Zakonu Krzyżackiego. Świadczy o tym zniszczenie obiektu podczas najazdu wojsk litewskich dowodzonych przez Olgierda i Kiejstuta.
1353 rok — początki krzyżackiego zamku myśliwskiego w Gierłoży.
Nieudana lokacja wsi i własność miasta Rastenburg
W 1426 roku wielki mistrz Paul von Russdorff, wcześniej prokurator w Kętrzynie, podjął próbę lokacji Gierłoży na prawie magdeburskim. Sołtysem nowej wsi miał zostać Hans Behm, jednak przedsięwzięcie nie zakończyło się powodzeniem.
Nie oznaczało to utraty znaczenia przez te tereny. W 1437 roku miasto Rastenburg, czyli dzisiejszy Kętrzyn, nabyło około 50 włók tutejszego lasu. Obszar pozostawał własnością miasta aż do 1945 roku.
Na początku XX wieku Rastenburg posiadał w tym rejonie ponad 1100 hektarów ziemi. Większość powierzchni zajmowały lasy, jednak część terenów była również wykorzystywana rolniczo.
Rozwój majątku ziemskiego w Gierłoży
W pierwszej połowie XX wieku Gierłoż była siedzibą rozległego majątku ziemskiego liczącego około 174 hektarów. Od 1889 do 1913 roku jego właścicielem był major Julius von Normann, prowadzący tutaj gospodarstwo rolne i hodowlane. W 1913 roku majątek obejmował 174 hektary, z czego 127 hektarów stanowiła ziemia uprawna.
25
koni
80
sztuk bydła
20
świń
Niedługo później majątek przejął baron Dodo zu Innhausen und Knyphausen, arystokrata związany z Dortmundem, który od 1912 do 1934 roku sprawował urząd starosty powiatu rastenburskiego.
W latach 1913–1915 wzniósł w Gierłoży neobarokowy dwór nad jeziorem Siercze, położony około kilometra od głównej zabudowy miejscowości.
Rodzina barona wprowadziła się do nowego domu 5 listopada 1915 roku, a jego wnętrza zaprojektowała żona Knyphausena, Eliza. Latem 1944 roku na terenie posiadłości zbudowano umocnienia, a w dworze nocował generał Walter Warlimont, zastępca szefa sztabu dowodzenia Wehrmachtu.
PRZEZ STULECIA
Przemiany polityczne i przynależność państwowa Gierłoży
Na przestrzeni wieków Gierłoż znajdowała się pod różnymi zwierzchnictwami. W 1454 roku, na prośbę Związku Pruskiego, król Kazimierz IV Jagiellończyk włączył te tereny do Królestwa Polskiego.
Po zakończeniu wojny trzynastoletniej w 1466 roku tereny pozostały pod polskim zwierzchnictwem jako część lenna krzyżackiego. Od XVIII wieku znajdowały się w granicach Królestwa Prus, natomiast od 1871 roku należały do Cesarstwa Niemieckiego i Prus Wschodnich.
Po zakończeniu II wojny światowej, w 1945 roku, Gierłoż znalazła się ponownie w granicach Polski.
GIERŁOŻ W LICZBACH
Ludność i przynależność administracyjna Gierłoży
Gierłoż nigdy nie była dużą wsią. Pod koniec XVIII wieku stały tu zaledwie cztery domy, a przez cały XIX wiek osada liczyła kilkudziesięciu mieszkańców. Była to przede wszystkim leśna własność miasta Rastenburg z niewielkim majątkiem ziemskim.
4 domy
w 1785 roku
18
mieszkańców w 1817 roku
37
mieszkańców w 1871 roku
31
mieszkańców w 2022 roku
Od 1874 roku majątek Görlitz należał do okręgu urzędowego (Amtsbezirk) Schwarzstein, czyli dzisiejszych Czernik, w powiecie rastenburskim i rejencji królewieckiej. 3 listopada 1892 roku majątek o powierzchni niecałych 106 hektarów włączono do gminy wiejskiej Schwarzstein. Dlatego w późniejszych spisach ludności Gierłoż nie występuje już jako osobna miejscowość, a mieszkańcy należeli do parafii i urzędu stanu cywilnego w Czernikach.
Po wojnie liczba mieszkańców pozostała bardzo mała: w 1970 roku było ich 48, a w 2000 roku 24. Osadę tworzyły wtedy dwie leśniczówki i kilka gospodarstw rolnych. Dziś Gierłoż jest osadą leśną w sołectwie Czerniki, w gminie wiejskiej Kętrzyn. Kod pocztowy miejscowości to 11-400, a Wilczy Szaniec leży około 8 kilometrów na wschód od Kętrzyna, w lesie między Czernikami a Parczą.
Gierłoż w czasach Republiki Weimarskiej i III Rzeszy
Po I wojnie światowej Gierłoż znajdowała się w granicach Republiki Weimarskiej, a od 1933 roku III Rzeszy. Majątek nadal należał do Knyphausena, który mieszkał w swoim dworze aż do 1945 roku.
W okresie międzywojennym las w Gierłoży stał się ulubionym celem wycieczek mieszkańców Rastenburga. Powstały tu domki weekendowe, restauracje i pensjonaty, a jednym z najbardziej znanych miejsc był leśny Kurhaus Görlitz.
Miejscowość znalazła się bezpośrednio przy zasiekach z drutu kolczastego otaczających pole minowe wokół późniejszej głównej kwatery Adolfa Hitlera – Wilczego Szańca. Znaczenie Gierłoży wzrosło radykalnie po podjęciu decyzji o budowie w tutejszych lasach ściśle tajnego kompleksu militarnego.
Wpływ starosty Schultza i okres wojenny
Po Knyphausenie stanowisko starosty objął Friedrich (Fritz) Schultz, nauczyciel i kreisleiter NSDAP, który pełnił ten urząd od 1936 roku. Uważano go za jednego z lojalnych urzędników Ericha Kocha, gauleitera Prus Wschodnich.
Schultz angażował się w działania propagandowe władz nazistowskich. Organizował między innymi przyjazdy młodzieży Hitlerjugend do Gierłoży związane z obchodami urodzin Hitlera. Jego działalność i kontakty mogły mieć znaczenie dla wyboru okolic Rastenburga jako lokalizacji Wilczego Szańca.
Po wojnie Schultz był krytykowany przez część niemieckich środowisk za sposób sprawowania urzędu oraz zbyt późną ewakuację ludności cywilnej.
Losy Gierłoży po 1945 roku
Po zakończeniu II wojny światowej Gierłoż znalazła się w granicach Polski. Dwór położony nad jeziorem Siercze przetrwał działania wojenne i został później przystosowany do funkcji ośrodka wczasowego Instytutu Lotnictwa w Warszawie.
Później dwór przeszedł w ręce prywatne. Obiekt funkcjonuje obecnie jako Księżycowy Dworek i należy do nielicznych zachowanych oryginalnych obiektów przedwojennych w tej części Mazur.
Znaczenie historyczne Gierłoży dziś
Historia Gierłoży prowadzi od średniowiecznego zamku i okresu krzyżackiego, przez czasy Prus Wschodnich, aż po dramatyczne wydarzenia II wojny światowej. Dzięki temu miejscowość jest wyjątkowym punktem na historycznej mapie Mazur.
To nie tylko miejsce związane z historią militarną. Gierłoż stanowi również ważną część dziedzictwa kulturowego regionu. Las, który przez stulecia służył myśliwym, mieszkańcom i żołnierzom, współcześnie przyciąga turystów zainteresowanych historią, przyrodą oraz turystyką kulturową.
1941–1944
Gierłoż – miejsce stacjonowania świty Hitlera
Największą rozpoznawalność przyniosła Gierłoży budowa kompleksu bunkrów znanego jako Wilczy Szaniec – Wolfsschanze. Kompleks powstał w latach 1941–1944 i służył jako główna kwatera Adolfa Hitlera oraz naczelnego dowództwa Wehrmachtu podczas operacji Barbarossa, czyli niemieckiej inwazji na Związek Radziecki.
Lokalizację wybrano bardzo starannie. Znaczenie miały naturalne warunki umożliwiające skuteczny kamuflaż oraz bliskość istniejących umocnień wojskowych w regionie.
Około 80 żelbetowych bunkrów
Wilczy Szaniec był rozbudowanym przykładem niemieckiej inżynierii wojskowej. Kompleks obejmował około 80 żelbetowych bunkrów o różnej wielkości i przeznaczeniu. Całość zabezpieczały zasieki, pola minowe oraz liczne posterunki strażnicze.
Aby zapewnić funkcjonowanie kwatery, stworzono własną infrastrukturę komunikacyjną. Linie kolejowe łączyły kompleks z pozostałymi terenami kontrolowanymi przez III Rzeszę, a pobliskie lotniska pozwalały na szybki transport ludzi i materiałów.
20 LIPCA 1944
Gierłoż: miejsce nieudanego zamachu na Hitlera
Jednym z wydarzeń, które na trwałe wpisały Gierłoż w historię XX wieku, był nieudany zamach na Adolfa Hitlera przeprowadzony 20 lipca 1944 roku.
Pułkownik Claus von Stauffenberg, uczestniczący w spisku niemieckich oficerów przeciwko Hitlerowi, umieścił ładunek wybuchowy w sali konferencyjnej podczas narady wojskowej. Eksplozja zabiła cztery osoby. Hitler przeżył, odnosząc obrażenia.
Po niepowodzeniu zamachu władze rozpoczęły szerokie represje wobec osób podejrzewanych o udział w spisku lub wiedzę o przygotowaniach. Tysiące osób zostało aresztowanych i straconych, a represje w III Rzeszy uległy dalszemu zaostrzeniu.
KOLEJ
Kolej w Gierłoży i stacja Görlitz
Przez Gierłoż przebiega linia kolejowa z Kętrzyna do Węgorzewa (dawniej z Rastenburga do Angerburga), otwarta 1 lipca 1907 roku. Przez pierwsze dekady była to spokojna lokalna trasa, ale wszystko zmieniła budowa Wilczego Szańca.
Na potrzeby kwatery przebudowano stację w Gierłoży: dobudowano drugi tor i bocznicę, a budynki stacyjne wzniesiono w formie umocnionej. Przy stacji stawały pociągi specjalne, w tym pociąg kurierski do Berlina, przykryty siatkami maskującymi. Z Gierłoży kursowały też pociągi łączące kwaterę Hitlera z innymi centralami dowodzenia na Mazurach.
Po wojnie stacja w Gierłoży nie pojawiła się już w żadnym rozkładzie jazdy. Ruch pasażerski na całej linii zakończono w 1992 roku, a towarowy około 2000 roku. W latach 2008-2009 i 2013-2017 kursowały tu jeszcze pociągi turystyczne. Budynek dawnego dworca stoi dziś zamknięty i zdewastowany.
PO WOJNIE
Wilczy Szaniec po 1945 roku: od pola minowego do atrakcji turystycznej
Armia Czerwona zajęła opuszczoną kwaterę 27 stycznia 1945 roku. Największym problemem okazało się pole minowe otaczające kompleks. Rozminowywanie trwało z przerwami przez dziesięć lat, a ostatni etap w latach 1952-1955 przeprowadzili saperzy 2. Brygady Saperów z Kazunia. Tylko w latach 1953-1955 unieszkodliwiono około 54 tysięcy min i około 200 tysięcy sztuk amunicji. Podczas prac zginęło trzech saperów.
Teren udostępniono turystom w 1959 roku. W 1992 roku w miejscu baraku narad, w którym Claus von Stauffenberg podłożył bombę, odsłonięto tablicę upamiętniającą uczestników zamachu z 20 lipca 1944 roku.
Od początku lat 90. obiektem zarządzała spółka „Wilcze Gniazdo”, dzierżawiąca teren od Lasów Państwowych. W 2015 roku nadleśnictwo wypowiedziało umowę z powodu zaległości w czynszu i braku obiecanych remontów, a sąd uznał wypowiedzenie za zgodne z prawem. 4 kwietnia 2017 roku Wilczy Szaniec przejęło Nadleśnictwo Srokowo, które zarządza nim do dziś.
ok. 250 ha
powierzchni kompleksu
ok. 200
obiektów, w tym ok. 80 bunkrów
ok. 300 tys.
odwiedzających rocznie
Aktualne ceny biletów, godziny i trasy zwiedzania znajdziesz na stronie zwiedzania Wilczego Szańca, a rozmieszczenie obiektów na planie kwatery.
GIERŁOŻ DZISIAJ
Współczesna Gierłoż jako atrakcja turystyczna
Podczas wycofywania się wojsk niemieckich w styczniu 1945 roku większość bunkrów Wilczego Szańca została wysadzona. Mimo ogromnej siły eksplozji wiele masywnych konstrukcji nie zostało całkowicie zniszczonych, a ich monumentalne ruiny można oglądać do dziś.
Obecnie Wilczy Szaniec funkcjonuje jako muzeum na wolnym powietrzu i należy do najważniejszych atrakcji turystycznych województwa warmińsko-mazurskiego.
Mazurska przyroda Gierłoży – lasy, jeziora i nietoperze
Ruiny bunkrów Wilczego Szańca chroni obszar Natura 2000 „Gierłoż” (kod PLH280002) o powierzchni 56,95 ha, zatwierdzony przez Komisję Europejską w 2008 roku. To jedno z najważniejszych w Polsce zimowisk nietoperzy i miejsc ich jesiennego rojenia. Zimuje tu mopek zachodni, gatunek chroniony w całej Unii Europejskiej, oraz pięć innych gatunków nietoperzy.
Okoliczne tereny są atrakcyjne również dla miłośników przyrody i aktywnego wypoczynku. Ścieżki spacerowe oraz rowerowe prowadzą przez lasy i charakterystyczne mazurskie krajobrazy.
Pływanie i szlaki rowerowe Gierłoży
W pobliżu Gierłoży znajdują się mazurskie jeziora, w tym Jezioro Mój i Jezioro Łabędź. Zbiorniki otoczone są trzcinowiskami oraz siedliskami ptaków wodnych.
Region oferuje również trasy przeznaczone dla aktywnych turystów. Leśne i lokalne drogi pozwalają łączyć zwiedzanie miejsc historycznych z wycieczkami rowerowymi oraz wypoczynkiem na łonie natury.
Co jeszcze w okolicy Gierłoży?
Poza Wilczym Szańcem okolice Gierłoży oferują także inne atrakcje. Jedną z nich jest Mazurolandia – park łączący rozrywkę z elementami edukacji historycznej.
Region wokół Gierłoży jest również atrakcyjny dla osób nastawionych na aktywny wypoczynek. Liczne trasy piesze i rowerowe prowadzą przez lasy i okolice mazurskich jezior. Rozwinięta baza noclegowa umożliwia zaplanowanie dłuższego pobytu.
ZAPLANUJ WIZYTĘ
Odkryj Wilczy Szaniec
Przejdź przez teren dawnej kwatery, zobacz monumentalne ruiny bunkrów i poznaj historię jednego z najbardziej niezwykłych kompleksów militarnych II wojny światowej.
POZNAJ WIĘCEJ HISTORII