Gestapo: tajna policja III Rzeszy. Historia, struktura, metody i zbrodnie w Polsce

Gestapo, czyli Geheime Staatspolizei (Tajna Policja Państwowa), było policją polityczną III Rzeszy i jednym z głównych narzędzi terroru w Niemczech i w okupowanej Europie. Powstało w Prusach w kwietniu 1933 roku z inicjatywy Hermanna Göringa, a od 1939 roku działało jako Urząd IV Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy pod kierownictwem Heinricha Müllera. Bez wyroku sądu zamykało ludzi w obozach koncentracyjnych, torturowało podczas przesłuchań, organizowało deportacje Żydów, a na ziemiach polskich zostawiło po sobie katownie przy alei Szucha w Warszawie, przy ulicy Pomorskiej w Krakowie i w zakopiańskiej willi „Palace”. Gestapo prowadziło też śledztwo po zamachu na Hitlera w Wilczym Szańcu. Poniżej opisujemy historię tej formacji od pierwszego dekretu do wyroku w Norymberdze: jej strukturę, liczebność, metody działania, zbrodnie w Polsce, różnice między Gestapo, SS i SD oraz miejsca, w których dziś można poznać jej historię.

Gestapo w skrócie

• Pełna nazwa: Geheime Staatspolizei (Tajna Policja Państwowa), skrót Gestapo; urząd centralny w Berlinie nazywał się Geheimes Staatspolizeiamt (Gestapa).
• Powstanie: 26 kwietnia 1933 roku w Prusach, na mocy ustawy wydanej przez Hermanna Göringa; od 1 października 1936 roku nazwa objęła policje polityczne wszystkich krajów Rzeszy.
• Siedziba: Prinz-Albrecht-Straße 8 w Berlinie, dziś teren muzeum Topographie des Terrors.
• Podległość: od 1934 roku Heinrich Himmler i Reinhard Heydrich; od 1936 roku część Policji Bezpieczeństwa (Sipo); od 27 września 1939 roku Urząd IV RSHA.
• Szefowie: Rudolf Diels (1933-1934), Reinhard Heydrich (1934-1939), Heinrich Müller (1939-1945).
• Liczebność: około 7 tys. osób na początku wojny i około 31-32 tys. w 1944 roku, z czego tylko mniej więcej połowa to funkcjonariusze wykonawczy.
• Główne narzędzia: areszt ochronny (Schutzhaft) bez sądu, skierowania do obozów koncentracyjnych, tortury podczas przesłuchań, sieć informatorów i donosy.
• Koniec: przestało działać wraz z upadkiem III Rzeszy w maju 1945 roku; 1 października 1946 roku Międzynarodowy Trybunał Wojskowy w Norymberdze uznał je za organizację przestępczą.

Czym było Gestapo

Gestapo było tajną policją polityczną państwa narodowosocjalistycznego. Nie zajmowało się kradzieżami ani zabójstwami, od tego była policja kryminalna (Kripo). Jego zadaniem było wykrywanie i niszczenie wszystkich, których reżim uznał za wrogów: komunistów i socjaldemokratów, opozycyjnych duchownych, Świadków Jehowy, Żydów, homoseksualistów, ludzi opowiadających dowcipy o Hitlerze, a w czasie wojny także robotników przymusowych i członków ruchu oporu w okupowanych krajach.

Od zwykłej policji Gestapo różniło się przede wszystkim tym, że nie podlegało żadnej kontroli z zewnątrz. Ustawa z 10 lutego 1936 roku wprost wyłączyła jego decyzje spod kontroli sądów administracyjnych. Funkcjonariusz mógł zatrzymać człowieka bez nakazu, przetrzymywać go bez wyroku i odesłać do obozu koncentracyjnego, a rodzina nie miała gdzie się odwołać. W ten sposób Gestapo stało się instytucją, która stała ponad prawem, choć formalnie była częścią administracji państwowej.

Gestapo było integralną częścią systemu stworzonego przez NSDAP, ale nie było organizacją partyjną. Jego funkcjonariusze byli urzędnikami państwowymi, często zawodowymi policjantami z czasów Republiki Weimarskiej. Z czasem zostali jednak ściśle powiązani z SS, a od listopada 1939 roku przyjmowano ich do SS w stopniach odpowiadających ich stopniom policyjnym.

Gestapo czy gestapo? Pisownia i odmiana

Słowniki PWN notują wyraz „gestapo” małą literą i podają dwa znaczenia: policja polityczna III Rzeszy (także jej funkcjonariusze) oraz siedziba tej policji, stąd zwroty w rodzaju „zabrali go na gestapo”. Od niego pochodzą słowa „gestapowiec” i „gestapowski”. W tekstach historycznych, także w publikacjach IPN, nazwę instytucji pisze się zwykle wielką literą, jako nazwę własną urzędu, i tak postępujemy w tym artykule. Obie formy są w użyciu, a różnica polega na tym, czy mówimy o konkretnym urzędzie, czy o ogólnym pojęciu.

Skąd wzięła się nazwa Gestapo

Nazwa jest skrótem utworzonym z pierwszych sylab: Geheime Staatspolizei. Niemiecka administracja lubiła takie skróty, a ten szybko wszedł do języka potocznego, najpierw w Niemczech, potem w całej okupowanej Europie.

Z nazwą wiąże się popularna anegdota, powtarzana między innymi przez Williama Shirera. Göring miał początkowo chcieć nazwy Geheimes Polizeiamt, ale skrót GPA zbyt przypominał sowiecką policję polityczną GPU. Pomysł na „Gestapo” miał podsunąć urzędnik pocztowy, który przygotowywał stempel frankujący dla nowego urzędu. Nie ma jednak dokumentu, który by tę historię potwierdzał, więc należy ją traktować jako ciekawostkę, a nie fakt.

Po wojnie słowo „gestapo” stało się w wielu językach, także w polskim, synonimem brutalnej policji politycznej. Mówi się o „gestapowskich metodach” w odniesieniu do zastraszania i przemocy władzy, nawet bez związku z III Rzeszą.

Geneza: od pruskiej policji politycznej do Gestapo

Policję polityczną miały przed 1933 rokiem niemal wszystkie kraje Rzeszy. W Prusach był to Wydział IA berlińskiego Prezydium Policji, który w czasach Republiki Weimarskiej śledził zarówno komunistów, jak i nazistów. Po przejęciu władzy przez Adolfa Hitlera w styczniu 1933 roku ta instytucja trafiła w ręce Hermanna Göringa, który jako pruski minister spraw wewnętrznych kontrolował największą policję w Niemczech.

20 lutego 1933 roku kierownictwo Wydziału IA objął Rudolf Diels, młody urzędnik, który nie był członkiem NSDAP, ale dobrze znał środowisko komunistów. Tydzień później, po pożarze Reichstagu, dekret z 28 lutego 1933 roku zawiesił podstawowe prawa obywatelskie: tajemnicę korespondencji i rozmów telefonicznych, nietykalność mieszkania i wolność osobistą. Ten „tymczasowy” stan wyjątkowy obowiązywał aż do 1945 roku i był prawną podstawą działania Gestapo przez całe istnienie III Rzeszy.

26 kwietnia 1933 roku Göring wydał pierwszą ustawę, która tworzyła Geheimes Staatspolizeiamt, czyli Urząd Tajnej Policji Państwowej. Szefem został Diels. Nowy urząd zajął gmach dawnej szkoły rzemiosł artystycznych przy Prinz-Albrecht-Straße 8 w Berlinie, który szybko stał się najbardziej znienawidzonym adresem w Niemczech. Druga ustawa, z 30 listopada 1933 roku, uczyniła Gestapo samodzielną gałęzią administracji, podległą bezpośrednio Göringowi jako premierowi Prus.

W tym samym czasie poza Prusami policję polityczną przejmował Heinrich Himmler, zaczynając od Bawarii. Do wiosny 1934 roku kontrolował policje polityczne niemal wszystkich krajów Rzeszy poza Prusami. 20 kwietnia 1934 roku Göring ustąpił i przekazał mu również pruskie Gestapo. Kilka dni później szefem urzędu został Reinhard Heydrich, a Diels trafił na stanowisko prezydenta rejencji w Kolonii.

Ostatnim krokiem była trzecia ustawa o Gestapo z 10 lutego 1936 roku. Określała zadanie urzędu jako zwalczanie „wszelkich dążeń wrogich państwu” i w paragrafie 7 stanowiła, że jego zarządzenia nie podlegają kontroli sądów administracyjnych. Rozporządzenie wykonawcze z tego samego dnia przekazało Gestapo nadzór nad obozami koncentracyjnymi w zakresie kierowania do nich więźniów.

Chronologia Gestapo

Gestapo w strukturach SS i RSHA

17 czerwca 1936 roku Reichsführer SS Heinrich Himmler został mianowany szefem policji niemieckiej (Chef der Deutschen Polizei). Kilka dni później podzielił całą policję na dwie części. Ordnungspolizei (Orpo) to była mundurowa policja porządkowa. Sicherheitspolizei (Sipo), czyli Policja Bezpieczeństwa, łączyła Gestapo i policję kryminalną. Na czele Sipo stanął Heydrich, który jednocześnie kierował Służbą Bezpieczeństwa SS (SD), czyli wywiadem partii.

Połączenie państwowej policji z partyjnym wywiadem SS zostało dopełnione 27 września 1939 roku, kilka tygodni po napaści na Polskę. Powstał wtedy Główny Urząd Bezpieczeństwa Rzeszy (Reichssicherheitshauptamt, RSHA). Gestapo stało się jego Urzędem IV, policja kryminalna Urzędem V, a SD obsadziło Urzędy III, VI i VII. Szefem Urzędu IV został Heinrich Müller, bawarski policjant, który na tym stanowisku pozostał do końca wojny.

W ten sposób zatarła się granica między państwem a partią. Heydrich, a po jego śmierci w czerwcu 1942 roku Ernst Kaltenbrunner, kierowali jednocześnie państwową policją i partyjną służbą SS. Himmler z kolei odpowiadał przed Hitlerem zarówno za SS, jak i za całą policję. To on, a nie minister spraw wewnętrznych, był faktycznym zwierzchnikiem Gestapo.

Struktura Urzędu IV: jak zorganizowane było Gestapo

Urząd IV RSHA nosił nazwę „Badanie i zwalczanie przeciwnika” (Gegnererforschung und -bekämpfung). Plan organizacyjny RSHA z 1 marca 1941 roku dzielił go na pięć grup, a każdą z nich na referaty odpowiadające konkretnym „wrogom”:

• IV A: komunizm i marksizm, sabotaż, „reakcja” i liberalizm, emigranci, ochrona przed zamachami.
• IV B: polityczny katolicyzm, protestantyzm i sekty, masoneria oraz referat IV B 4 do spraw żydowskich i „ewakuacji”, którym kierował Adolf Eichmann.
• IV C: kartoteki i ewidencja, areszt ochronny (Schutzhaft), nadzór nad prasą i sprawami partii.
• IV D: obszary okupowane i cudzoziemcy, w tym referat IV D 2 do spraw Polaków z Generalnego Gubernatorstwa przebywających w Rzeszy.
• IV E: kontrwywiad, kierowany przez Waltera Schellenberga.

Pod centralą w Berlinie działała sieć placówek terenowych. Większe nosiły nazwę Staatspolizeileitstellen (kierownicze urzędy policji państwowej), mniejsze Staatspolizeistellen. Meldowały bezpośrednio do RSHA. Gestapo podlegała też policja graniczna (Grenzpolizei), włączona w 1937 roku.

Na terenach okupowanych schemat był inny. Na czele aparatu stał dowódca Policji Bezpieczeństwa i SD (BdS), a w okręgach komendanci Sipo i SD (KdS). Gestapo działało tam jako Wydział IV komendy, ale w potocznym języku Polaków całą tę strukturę nazywano po prostu gestapo. W Generalnym Gubernatorstwie funkcję BdS pełnili kolejno Bruno Streckenbach, Eberhard Schöngarth i Walter Bierkamp.

Ilu funkcjonariuszy miało Gestapo

Jednym z największych zaskoczeń dla osób, które zaczynają czytać o Gestapo, jest jego niewielka liczebność. Źródła podają różne dane, bo jedne liczą tylko funkcjonariuszy wykonawczych, a inne cały personel razem z biurowym, policją graniczną i placówkami na terenach okupowanych.

Bezpieczna formuła brzmi więc tak: w szczytowym okresie, w 1944 roku, Gestapo liczyło około 31-32 tys. osób, a mniej więcej połowa z nich wykonywała pracę operacyjną. W formacji pracowały też kobiety, w latach 1933-1945 według niemieckich szacunków kilka tysięcy, głównie w administracji, jako maszynistki, telefonistki i rejestratorki.

Mit wszechobecności: Gestapo i donosy

Tak mała liczba funkcjonariuszy nie wystarczała, by obserwować całe społeczeństwo. W 1937 roku Essen, miasto liczące 650 tys. mieszkańców, miało 43 funkcjonariuszy Gestapo. W Würzburgu pracowało ich około dwudziestu. Mimo to ludzie bali się Gestapo, bo ono samo starannie dbało o wizerunek wszechwiedzącej i wszechobecnej policji.

Badania historyków, przede wszystkim Roberta Gellately’ego, który przejrzał zachowane akta z Würzburga, Düsseldorfu i Palatynatu, pokazały, że skuteczność Gestapo opierała się na zwykłych obywatelach. W badanych przez niego typach spraw ponad połowa zaczynała się od donosu. Donosili sąsiedzi, współpracownicy, a nawet członkowie rodziny. Powody były polityczne, ale bardzo często całkiem prywatne: zemsta, spór o mieszkanie, chęć pozbycia się męża albo konkurenta w interesach. Frank McDonough, analizujący inne akta, szacuje udział donosów na około jedną czwartą spraw. Różnice wynikają z doboru próby, ale wniosek jest wspólny: Gestapo było małe, a terror działał dzięki współpracy społeczeństwa.

Nie zmienia to faktu, że wobec ludzi uznanych za wrogów Gestapo było bezwzględne. Komuniści, Żydzi, robotnicy przymusowi z Polski i ZSRR czy członkowie ruchu oporu nie mieli żadnych szans. Mit wszechobecności dotyczy przeciętnego Niemca, nie ofiar.

Metody Gestapo: areszt ochronny, przesłuchania i „trzeci stopień”

Najważniejszym narzędziem Gestapo był areszt ochronny (Schutzhaft). Pozwalał uwięzić człowieka bez wyroku, bez adwokata i bez możliwości odwołania, na czas nieokreślony. Formalnie miał „chronić” państwo przed zagrożeniem, w praktyce oznaczał skierowanie do obozu koncentracyjnego. Gestapo stosowało go także wobec ludzi, których sąd uniewinnił albo łagodnie ukarał: po wyjściu z sali sądowej zatrzymywano ich ponownie i wysyłano do obozu.

Na aktach części więźniów pojawiała się adnotacja „RU”, czyli Rückkehr unerwünscht (powrót niepożądany). Oznaczała, że więzień nie miał opuścić obozu żywy. W latach 1933-1935 przez placówki SA, SS i Gestapo przeszło około 35 tys. zatrzymanych, a setki z nich zginęły. W nocy z 9 na 10 listopada 1938 roku, podczas pogromu zwanego nocą kryształową, Heydrich polecił aresztować tylu Żydów, „ile zmieszczą więzienia”. Do 11 listopada zatrzymano około 20 tys. osób.

Przesłuchania od początku łączyły się z przemocą, ale w 1942 roku zostały ujęte w przepisy. Rozkaz Müllera z 12 czerwca 1942 roku dopuszczał „zaostrzone przesłuchanie” (verschärfte Vernehmung) wobec komunistów, Świadków Jehowy, sabotażystów, członków ruchu oporu, spadochroniarzy, „aspołecznych” oraz polskich i sowieckich robotników. Wymieniał dozwolone środki: chleb i woda, twarda prycza, ciemnica, pozbawianie snu, wyczerpujące ćwiczenia i chłosta. Przy więcej niż dwudziestu uderzeniach należało wezwać lekarza. W praktyce, zwłaszcza na terenach okupowanych, tortury szły znacznie dalej: bicie do utraty przytomności, łamanie palców, podtapianie, wieszanie za skute ręce.

Gestapo posługiwało się też tajnymi rozkazami, które pozwalały mordować bez śladu:

• Dekret „Noc i mgła” (Nacht und Nebel) z 7 grudnia 1941 roku, podpisany przez feldmarszałka Wilhelma Keitla. Podejrzanych o opór w Europie Zachodniej wywożono potajemnie do Niemiec i przekazywano Sipo i SD. Rodziny nie dostawały żadnej informacji.
• Dekret „Kula” (Kugel-Erlass) z 4 marca 1944 roku, podpisany przez Müllera. Schwytanych po ucieczce oficerów i podoficerów jeńców wojennych przekazywano Gestapo, które wywoziło ich do obozu Mauthausen i tam zabijało.
• „Specjalne traktowanie” (Sonderbehandlung), eufemizm oznaczający egzekucję bez sądu. Pierwsze udokumentowane użycie pojawia się w okólniku Heydricha do placówek Gestapo z 20 września 1939 roku.

W piwnicach centrali przy Prinz-Albrecht-Straße 8 działało od sierpnia 1933 roku więzienie domowe Gestapo z 38 celami. Dla większości więźniów było tylko przystankiem w drodze do obozu. Siedzieli tu między innymi teolog Dietrich Bonhoeffer i syn Stalina, Jakow Dżugaszwili.

Mundur Gestapo, płaszcz i znaczek służbowy

Wbrew filmowym wyobrażeniom funkcjonariusze Gestapo w Niemczech zwykle nie nosili munduru. Pracowali w cywilnych ubraniach, bo byli urzędnikami policji kryminalnej i politycznej, a cywilny strój ułatwiał obserwację i zatrzymania. Mundur zakładali przy okazjach oficjalnych, a z czasem przede wszystkim poza Rzeszą.

Na terenach okupowanych, także w Polsce, funkcjonariusze Sipo i SD, w tym Gestapo, nosili najczęściej szarozielony mundur SS. Wyróżniał go romb z literami SD na lewym rękawie oraz gładka, czarna patka na prawym kołnierzu, bez run SS. Dlatego w relacjach polskich świadków „gestapowiec w mundurze” to zwykle funkcjonariusz w takim właśnie ubiorze, a nie żołnierz Wehrmachtu. Stopnie Gestapo odpowiadały stopniom policyjnym, a od 1939 roku funkcjonariusze mieli też równoległe stopnie SS, opisane w naszym przewodniku po stopniach Wehrmachtu i Waffen-SS.

Słynny skórzany płaszcz gestapowca to w dużej mierze mit powojenny. Historycy Carsten Dams i Michael Stolle zwracają uwagę, że skórzane płaszcze nosili głównie młodsi funkcjonariusze, przyjęci tuż przed wojną, a obraz „ludzi w czarnej skórze” utrwaliły filmy i sami gestapowcy, którzy po wojnie przedstawiali swoją formację jako bezosobową, monolityczną maszynę.

Zamiast munduru funkcjonariusz miał znaczek służbowy (Dienstmarke albo Erkennungsmarke). Był to owalny metalowy krążek na łańcuszku, na jednej stronie z orłem i swastyką, na drugiej z napisem „Geheime Staatspolizei” i indywidualnym numerem. Pokazanie znaczka zastępowało legitymację przy zatrzymaniu lub przeszukaniu mieszkania. Policja kryminalna miała podobny znaczek, ale z napisem „Staatliche Kriminalpolizei”.

Gestapo a Holokaust

Gestapo było jednym z głównych wykonawców Zagłady. Po uchwaleniu ustaw norymberskich w 1935 roku jego placówki tworzyły referaty żydowskie, które ścigały między innymi związki między Żydami a „Aryjczykami”, nazywane „hańbą rasy”. Przed wojną Gestapo koordynowało przymusową emigrację Żydów i grabież ich majątku. W czasie wojny organizowało deportacje z Niemiec i całej okupowanej Europy do gett, obozów koncentracyjnych i ośrodków zagłady.

Kluczową rolę odgrywał referat IV B 4 Adolfa Eichmanna. To jego ludzie układali rozkłady jazdy pociągów, ustalali kontyngenty i negocjowali z władzami państw satelickich. Eichmann odpowiadał za deportację ponad miliona Żydów. 20 stycznia 1942 roku w willi nad jeziorem Wannsee pod Berlinem odbyła się narada z udziałem 15 wysokich urzędników, na której ustalano szczegóły „ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej”. Uczestniczyli w niej szef Gestapo Heinrich Müller i Eichmann, który sporządził protokół.

Funkcjonariusze Gestapo wchodzili też w skład Einsatzgruppen, grup operacyjnych Sipo i SD, które po ataku na ZSRR w czerwcu 1941 roku, opisanym w artykule o operacji Barbarossa, mordowały Żydów, komunistów i jeńców na zapleczu frontu. Do stycznia 1942 roku zamordowały ponad 500 tys. Żydów.

Gestapo w okupowanej Polsce

Dla Polaków Gestapo było symbolem okupacji i to słowo do dziś budzi w Polsce zupełnie inne skojarzenia niż w Niemczech. Przygotowania zaczęły się jeszcze przed wojną. W latach 1937-1939 Gestapo, z pomocą członków mniejszości niemieckiej, sporządziło „Sonderfahndungsbuch Polen”, czyli specjalną księgę gończą z nazwiskami Polaków przeznaczonych do aresztowania: działaczy politycznych i społecznych, księży, nauczycieli, naukowców, oficerów, uczestników powstań śląskich i wielkopolskiego.

Za wojskami Wehrmachtu we wrześniu 1939 roku wkroczyły Einsatzgruppen Sipo i SD, złożone w dużej części z funkcjonariuszy Gestapo i Kripo. Realizowały akcję „Tannenberg”, której celem była likwidacja polskiej elity. Według IPN pochłonęła ona w 1939 roku nawet do 55 tys. ofiar. Kontynuacją była tak zwana Intelligenzaktion, czyli eksterminacja polskiej inteligencji na Pomorzu, w Wielkopolsce i na Śląsku. Liczba jej ofiar jest przedmiotem badań, a samo masowe miejsce kaźni w Piaśnicy pochłonęło 12-14 tys. osób.

6 listopada 1939 roku w Krakowie przeprowadzono Sonderaktion Krakau. Na wezwanie SS-Sturmbannführera Bruno Müllera, szefa krakowskiej placówki Sipo, rektor Uniwersytetu Jagiellońskiego zwołał w Collegium Novum zebranie profesorów. Aresztowano 183 osoby, profesorów i pracowników UJ, Akademii Górniczej i innych uczelni. Większość wywieziono do obozu Sachsenhausen. W obozie zmarło 12 profesorów, wśród nich Stanisław Estreicher, Ignacy Chrzanowski i Michał Siedlecki, a kilku kolejnych wkrótce po zwolnieniu.

Placówki Gestapo działały w każdym większym mieście okupowanej Polski. Ich siedziby, z celami w piwnicach i pokojami przesłuchań na piętrach, były najbardziej przerażającymi miejscami okupacji. Część z nich to dziś muzea.

Aleja Szucha 25 w Warszawie

Najbardziej znaną siedzibą Gestapo w Polsce był gmach dawnego Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego przy alei Szucha 25 w Warszawie. Niemcy zajęli go na początku października 1939 roku, a od 26 października mieściła się tu komenda Sipo i SD na dystrykt warszawski. Dzielnica wokół alei Szucha została wydzielona dla Niemców, a sama nazwa ulicy stała się w okupowanej Warszawie synonimem tortur.

W piwnicach urządzono areszt śledczy z dziesięcioma celami pojedynczymi i czterema zbiorowymi. Więźniowie nazywali te zbiorowe „tramwajami”, bo siedziało się w nich na dwóch rzędach ławek, twarzą do ściany, jak w wagonie tramwaju, czekając na przesłuchanie. Przesłuchiwano tu członków Polskiego Państwa Podziemnego, żołnierzy AK i zakładników. Po wojnie w sąsiednich piwnicach znaleziono ponad 5,5 tony prochów i fragmentów ludzkich kości.

To właśnie na Szucha przesłuchiwano Jana Bytnara „Rudego”, harcerza Szarych Szeregów, aresztowanego w marcu 1943 roku. Jego historię, opisaną przez Aleksandra Kamińskiego w „Kamieniach na szaniec”, zna każdy polski uczeń. Po kilku dniach tortur Rudy został odbity przez kolegów 26 marca 1943 roku w akcji pod Arsenałem, ale zmarł wskutek obrażeń 30 marca. W lipcu 1946 roku gmach uznano za miejsce pamięci narodowej, a 18 kwietnia 1952 roku otwarto w nim Mauzoleum Walki i Męczeństwa, dziś oddział Muzeum Więzienia Pawiak.

Pawiak

Więzienie Pawiak przy ulicy Dzielnej w Warszawie od października 1939 roku służyło jako areszt śledczy Gestapo, a od 1940 roku podlegało Sipo i SD. Między Pawiakiem a aleją Szucha codziennie kursowały ciężarówki z więźniami na przesłuchania. W latach 1939-1944 przez Pawiak przeszło około 100-120 tys. osób. Około 37 tys. zostało zamordowanych lub zmarło, a około 60 tys. wywieziono do obozów koncentracyjnych. W sierpniu 1944 roku Niemcy wysadzili budynki więzienia.

Dom Śląski w Krakowie

W Krakowie Gestapo zajęło 13 września 1939 roku gmach Domu Śląskiego przy ulicy Pomorskiej 2. Do 17 stycznia 1945 roku mieściła się tam komenda Sipo i SD na dystrykt krakowski. Przesłuchania prowadzono na pierwszym i drugim piętrze, a w piwnicznych celach przetrwało kilkaset napisów wydrapanych lub wypisanych przez więźniów na ścianach. Ponieważ Niemcy zniszczyli dokumenty, łączna liczba osób, które przeszły przez Pomorską, pozostaje nieznana.

Dziś w budynku działa oddział Muzeum Krakowa „Pomorska”, z celami więziennymi udostępnionymi zwiedzającym i wystawą o Krakowie w czasie okupacji. Od 2007 roku organizowane są tu coroczne Dni Pamięci Ofiar Gestapo.

„Palace” w Zakopanem: katownia Podhala

W Zakopanem Gestapo urządziło swoją siedzibę w pensjonacie „Palace” przy ulicy Chałubińskiego. Willa zyskała nazwę „katownia Podhala”. Torturowano w niej przede wszystkim kurierów tatrzańskich, którzy przeprowadzali ludzi i pocztę przez góry na Węgry, oraz członków podziemia z całego regionu. Stąd odchodziły transporty do Auschwitz. Według szacunków stowarzyszenia opiekującego się miejscem przez „Palace” przeszło do 4 tys. więźniów, a kilkuset zginęło na miejscu.

W 2017 roku budynek kupiło miasto, a w 2024 roku otwarto w nim Muzeum Palace, oddział Muzeum Tatrzańskiego, z zachowanymi celami i multimedialną listą udokumentowanych więźniów.

Fort VII w Poznaniu i „Pod Zegarem” w Lublinie

W Poznaniu Niemcy już 10 października 1939 roku utworzyli w Forcie VII obóz koncentracyjny (KL Posen), według IPN pierwszy taki obóz na ziemiach polskich. Podlegał Einsatzgruppe VI, a później placówce Gestapo w Poznaniu. Już w październiku 1939 roku przeprowadzono tu próbę zabijania gazem, której ofiarami byli pacjenci szpitala psychiatrycznego w Owińskach. Szacunki liczby ofiar fortu są rozbieżne, najczęściej podaje się około 4,5 tys. osób.

W Lublinie siedzibą Gestapo był od stycznia 1940 roku budynek przy ulicy Uniwersyteckiej 1, nazywany „Pod Zegarem”. W piwnicach mieściło się więzienie z dwunastoma celami i dwiema ciemnicami. Dziś działa tam Muzeum Martyrologii „Pod Zegarem”, oddział Muzeum Narodowego w Lublinie, ze ścianą pamięci z portretami ponad 500 więźniów.

Gestapo i NKWD: fakty i mity

Hasło „NKWD i Gestapo” wraca w polskiej publicystyce od dziesięcioleci. Po podziale Polski w 1939 roku przedstawiciele niemieckiego aparatu bezpieczeństwa i NKWD rzeczywiście się spotykali, między innymi w Brześciu, Przemyślu, Krakowie i Zakopanem, w grudniu 1939 i marcu 1940 roku. Przekazywano sobie wzajemnie jeńców i uchodźców, a obie strony brutalnie walczyły z polskim podziemiem.

Teza o wspólnych „konferencjach”, na których Gestapo i NKWD miały planować eksterminację Polaków, nie ma jednak potwierdzenia w dokumentach. Historyk IPN Witold Wasilewski wskazuje, że spotkania w Krakowie i Zakopanem dotyczyły komisji do spraw wymiany ludności między strefami okupacyjnymi. Uczciwie trzeba więc powiedzieć: kontakty były faktem, a oba aparaty prowadziły równoległą politykę terroru wobec Polaków, ale wspólny plan zagłady to hipoteza, a nie udowodniony fakt.

Gestapo a Wilczy Szaniec: śledztwo po 20 lipca 1944

Najważniejsze śledztwo w historii Gestapo zaczęło się w Wilczym Szańcu. 20 lipca 1944 roku pułkownik Claus von Stauffenberg podłożył bombę w baraku narad kwatery pod Kętrzynem. Hitler przeżył z lekkimi obrażeniami, a przebieg wydarzeń opisujemy szczegółowo w artykule o zamachu na Hitlera w Wilczym Szańcu. Jeszcze tej samej nocy w Berlinie rozstrzelano Stauffenberga i trzech jego towarzyszy, ale dla reżimu był to dopiero początek.

21 lipca 1944 roku w Urzędzie IV RSHA utworzono Komisję Specjalną 20 Lipca (Sonderkommission 20. Juli). Kierował nią szef Gestapo Heinrich Müller. Komisja miała 11 wydziałów i szybko rozrosła się do około 400 funkcjonariuszy. Pomagały jej wszystkie placówki policji w Rzeszy. Krąg podejrzanych systematycznie poszerzano: od oficerów do dyplomatów, związkowców, socjaldemokratów, duchownych, intelektualistów i przemysłowców.

Wyniki śledztwa szef RSHA Ernst Kaltenbrunner raportował niemal codziennie Martinowi Bormannowi, który przekazywał je Hitlerowi. Pierwszy raport nosi datę 24 lipca 1944 roku, ostatnie pochodzą z października. Raporty zachowały się i zostały wydane w Niemczech pod tytułem „Spiegelbild einer Verschwörung” (Lustrzane odbicie spisku). 30 lipca 1944 roku w Wilczym Szańcu, w obecności Hitlera, Himmler i Keitel ustalili sposób postępowania wobec spiskowców i ich rodzin. Wprowadzono odpowiedzialność zbiorową rodzin (Sippenhaft): aresztowano krewnych Stauffenberga, w tym jego żonę i dzieci.

Śledztwo przyniosło kolejne aresztowania. 10 sierpnia 1944 roku schwytano Carla Goerdelera, przewidzianego na kanclerza po obaleniu Hitlera. Pod koniec września komisja znalazła w sejfie w Zossen akta Hansa von Dohnanyiego, które obciążyły admirała Wilhelma Canarisa. Canaris, generał Hans Oster i Dietrich Bonhoeffer zostali powieszeni w obozie Flossenbürg 9 kwietnia 1945 roku. Łącznie w związku z zamachem aresztowano kilka tysięcy osób, a około 200 zginęło, z wyrokami Trybunału Ludowego lub w wyniku samobójstw.

Przy okazji śledztwa Gestapo przeprowadziło 22-23 sierpnia 1944 roku akcję „Gitter” (Krata): masowe aresztowania byłych polityków partii weimarskich na podstawie starych list, także ludzi niezwiązanych ze spiskiem. Zatrzymano około 5 tys. osób i wysłano je do obozów koncentracyjnych.

Warto przy tym obalić częsty błąd: Gestapo nie ochraniało Wilczego Szańca. Osobistą ochroną Hitlera zajmowała się Służba Bezpieczeństwa Rzeszy (Reichssicherheitsdienst, RSD) Johanna Rattenhubera, jednostka SS złożona z policjantów kryminalnych, oraz komando eskortowe SS. Zewnętrzne pierścienie kwatery strzegła brygada eskortowa Führera z Wehrmachtu. System zabezpieczeń opisujemy w artykule o ochronie i maskowaniu Wilczego Szańca. RSD współpracowała z Gestapo, ale nie była jego częścią, a skrót RSD łatwo pomylić z SD, która była wywiadem SS.

Szefowie Gestapo i najważniejsze postacie

Najbardziej tajemniczą postacią jest Heinrich Müller, zwany „Gestapo-Müllerem”. Był zawodowym policjantem z Monachium, który w Republice Weimarskiej ścigał komunistów, a w czasach III Rzeszy stał się wzorem bezbarwnego, pracowitego biurokraty terroru. Podpisał rozkaz o „zaostrzonym przesłuchaniu” i dekret „Kula”, uczestniczył w konferencji w Wannsee i kierował śledztwem po zamachu w Wilczym Szańcu.

Ostatni raz widziano go w bunkrze Kancelarii Rzeszy na przełomie kwietnia i maja 1945 roku. Przez dziesięciolecia krążyły pogłoski, że uciekł do Ameryki Południowej albo pracował dla sowieckiego lub amerykańskiego wywiadu. Grób w Berlinie otwarty w 1963 roku zawierał szczątki innych osób. W 2013 roku historyk Johannes Tuchel ogłosił, na podstawie aktu zgonu i relacji grabarza, że Müller zginął w 1945 roku i został pochowany w zbiorowej mogile na cmentarzu żydowskim w Berlinie. Ze względu na żydowskie prawo religijne ekshumacja nie jest możliwa, więc sprawa formalnie pozostaje niewyjaśniona.

Gestapo, SS, SD i Kripo: czym się różniły

Nazwy formacji III Rzeszy są często mylone, także w filmach i popularnych książkach. Najkrócej: SS była partyjną formacją, która z czasem przejęła kontrolę nad całą policją, a Gestapo było jedną z państwowych policji, które się w tym systemie znalazły.

Z SS wywodziła się też Leibstandarte SS Adolf Hitler, pierwotnie gwardia przyboczna Hitlera, która z Gestapo nie miała nic wspólnego poza wspólnym zwierzchnikiem, Himmlerem.

Proces norymberski i losy gestapowców po wojnie

Wyrok Międzynarodowego Trybunału Wojskowego w Norymberdze z 1 października 1946 roku uznał Gestapo i SD za organizacje przestępcze. Trybunał wyłączył z tego orzeczenia osoby zatrudnione wyłącznie przy pracach biurowych, maszynistki, woźnych i podobny personel, członków niektórych formacji granicznych i tajnej policji polowej oraz osoby, które odeszły ze służby przed 1 września 1939 roku. Odpowiedzialność dotyczyła tych, którzy należeli do organizacji ze świadomością jej zbrodni albo w nich uczestniczyli. Kaltenbrunner, jako najwyższy rangą żyjący zwierzchnik Gestapo, został skazany na śmierć i stracony.

Rozliczenia szeregowych funkcjonariuszy okazały się jednak bardzo ograniczone. Większość spędziła po wojnie średnio około trzech lat w obozach internowania w oczekiwaniu na denazyfikację. Później wielu wróciło do pracy w policji, także w zachodnioniemieckim Federalnym Urzędzie Kryminalnym (BKA), gdzie pod koniec lat 50. większość kierownictwa miała nazistową przeszłość. Ułatwiał to artykuł 131 Ustawy Zasadniczej RFN, który pozwalał byłym urzędnikom wracać do służby państwowej.

W Polsce przed sądami stanęli między innymi funkcjonariusze z Warszawy i Krakowa, ale ogromna większość sprawców z placówek Gestapo w okupowanym kraju nigdy nie poniosła kary. Część z nich prowadziła po wojnie spokojne życie w Niemczech i Austrii.

Gdzie dziś poznać historię Gestapo

Najważniejszym miejscem jest berlińskie centrum dokumentacji Topographie des Terrors przy Niederkirchnerstraße 8, dawnej Prinz-Albrecht-Straße. Na tym terenie w latach 1933-1945 mieściły się centrala Gestapo z więzieniem domowym, kierownictwo SS, SD i RSHA. Budynki zburzono po wojnie, a odsłonięte w latach 80. fundamenty piwnic są dziś częścią ekspozycji plenerowej. Nowy budynek dokumentacyjny otwarto w maju 2010 roku. Wstęp jest bezpłatny.

W Polsce historię Gestapo można poznać w kilku miejscach:

• Mauzoleum Walki i Męczeństwa, al. J. Ch. Szucha 25 w Warszawie: zachowane cele, w tym „tramwaje”, i pokoje przesłuchań. Aktualne godziny otwarcia warto sprawdzić na stronie Muzeum Więzienia Pawiak przed wizytą.
• Muzeum Więzienia Pawiak, ul. Dzielna 24/26 w Warszawie: od lutego 2026 roku w remoncie, otwarcie planowane po jego zakończeniu.
• Pomorska. Miejsce Pamięci, ul. Pomorska 2 w Krakowie: cele z napisami więźniów, oddział Muzeum Krakowa.
• Muzeum Palace, ul. Chałubińskiego 7 w Zakopanem: dawna katownia Podhala, oddział Muzeum Tatrzańskiego.
• Muzeum Martyrologii „Pod Zegarem”, ul. Uniwersytecka 1 w Lublinie, oraz Muzeum Martyrologii Wielkopolan Fort VII w Poznaniu.

Zwiedzając Wilczy Szaniec, warto pamiętać, że to tutaj zaczęło się śledztwo Gestapo w sprawie zamachu z 20 lipca 1944 roku. Praktyczne informacje o wizycie w kwaterze znajdziesz w naszym przewodniku po zwiedzaniu Wilczego Szańca.

Gestapo w kulturze: od „Kamieni na szaniec” do „Allo, Allo!”

W polskiej kulturze obraz Gestapo ukształtowała przede wszystkim literatura i film o okupacji. „Kamienie na szaniec” Aleksandra Kamińskiego i film Roberta Glińskiego z 2014 roku pokazują przesłuchania na Szucha i akcję pod Arsenałem. Gestapowcy są stałymi postaciami polskich filmów i seriali wojennych, od „Stawki większej niż życie” po współczesne produkcje.

Zupełnie inny obraz utrwalił brytyjski serial komediowy „Allo, Allo!” (1982-1992). Postać Herra Otto Flicka z Gestapo, w czarnym skórzanym płaszczu, w okularach, z charakterystycznym utykaniem, stała się w Polsce kultowa, a fraza „Herr Flick z Gestapo” do dziś bywa wpisywana w wyszukiwarkę. Parodia działała właśnie dlatego, że stereotyp gestapowca w skórzanym płaszczu był powszechnie znany.

Ciekawostki o Gestapo

• Podpis skreślony: na dokumencie założycielskim Gestapa z kwietnia 1933 roku skreślono podpis Hitlera, ustawę podpisał Göring jako premier Prus.
• Szef spoza partii: pierwszy szef Gestapo, Rudolf Diels, nie był członkiem NSDAP, a Heinrich Müller wstąpił do partii dopiero w 1939 roku.
• Siedziba w szkole sztuki: centrala przy Prinz-Albrecht-Straße 8 mieściła się w budynku dawnej szkoły rzemiosł artystycznych.
• Więcej teczek niż ludzi: w samym archiwum placówki w Düsseldorfie zachowało się około 70 tys. teczek osobowych, a w Würzburgu około 19 tys.
• Paryż, 20 lipca 1944: jedynym miejscem, gdzie zamach „zadziałał” przez kilka godzin, był Paryż. Spiskowcy generała Stülpnagla aresztowali tam ponad 1200 członków SS, SD i Gestapo, ale musieli ich zwolnić, gdy okazało się, że Hitler przeżył.
• Ofiary w Niemczech: w czasie wojny największą grupę ofiar Gestapo na terenie samej Rzeszy stanowili robotnicy przymusowi, głównie z Polski i ZSRR.

Gestapo - najczęściej zadawane pytania

Co to jest Gestapo?

Gestapo (Geheime Staatspolizei, Tajna Policja Państwowa) była policją polityczną III Rzeszy, działającą w latach 1933-1945. Zwalczała przeciwników reżimu w Niemczech i w okupowanych krajach, miała prawo więzić ludzi bez wyroku sądu i kierować ich do obozów koncentracyjnych.

Kto założył Gestapo?

Gestapo założył Hermann Göring jako pruski minister spraw wewnętrznych, ustawą z 26 kwietnia 1933 roku. Pierwszym szefem był Rudolf Diels. W kwietniu 1934 roku kontrolę przejęli Heinrich Himmler i Reinhard Heydrich.

Kto był szefem Gestapo?

Kolejnymi szefami byli Rudolf Diels (1933-1934), Reinhard Heydrich (1934-1939) i Heinrich Müller (1939-1945). Zwierzchnikiem całego aparatu był Heinrich Himmler, a od 1943 roku szefem RSHA, w którego skład wchodziło Gestapo, był Ernst Kaltenbrunner.

Czym różniło się Gestapo od SS?

SS była partyjną formacją NSDAP pod wodzą Himmlera, a Gestapo państwową policją polityczną. Od 1936 roku obie struktury podlegały Himmlerowi, a od 1939 roku Gestapo działało w ramach Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy, kierowanego przez SS. Funkcjonariusze Gestapo otrzymywali też stopnie SS.

Ilu funkcjonariuszy liczyło Gestapo?

Na początku wojny około 7 tys., a w 1944 roku około 31-32 tys. osób, z czego tylko około połowa to funkcjonariusze wykonawczy. W wielu miastach Niemiec na kilkaset tysięcy mieszkańców przypadało kilkudziesięciu gestapowców, a skuteczność formacji opierała się na donosach.

Czy funkcjonariusze Gestapo nosili mundury?

W Niemczech zwykle pracowali w ubraniach cywilnych i legitymowali się metalowym znaczkiem służbowym. Na terenach okupowanych, także w Polsce, nosili najczęściej szarozielony mundur SS z rombem SD na lewym rękawie.

Gdzie była siedziba Gestapo w Warszawie?

Główna siedziba mieściła się w gmachu przy alei Szucha 25, w budynku przedwojennego Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. W piwnicach był areszt śledczy, a dziś działa tam Mauzoleum Walki i Męczeństwa. Więźniów przetrzymywano też na Pawiaku.

Jaki związek miało Gestapo z Wilczym Szańcem?

Po zamachu Stauffenberga w Wilczym Szańcu 20 lipca 1944 roku Gestapo utworzyło Komisję Specjalną 20 Lipca, kierowaną przez Heinricha Müllera, liczącą około 400 funkcjonariuszy. Aresztowano kilka tysięcy osób, a około 200 zginęło. Samej kwatery Gestapo nie ochraniało, robiła to Służba Bezpieczeństwa Rzeszy (RSD).

Czy Gestapo zostało osądzone?

Tak. Międzynarodowy Trybunał Wojskowy w Norymberdze wyrokiem z 1 października 1946 roku uznał Gestapo za organizację przestępczą, z wyłączeniem personelu wyłącznie biurowego i osób, które odeszły ze służby przed wrześniem 1939 roku.

Jak się pisze: Gestapo czy gestapo?

Słownik PWN podaje formę „gestapo” małą literą, także w znaczeniu siedziby („zabrali go na gestapo”). Jako nazwę konkretnego urzędu III Rzeszy często pisze się ją wielką literą, zwłaszcza w tekstach historycznych.

Źródła

1. M. Przegiętka, Gestapo: policja polityczna III Rzeszy, Przystanek Historia (IPN).
2. United States Holocaust Memorial Museum, Holocaust Encyclopedia: Gestapo.
3. Deutsches Historisches Museum, LeMO: Die Gestapo.
4. Bundeszentrale für politische Bildung: Vor 85 Jahren: Nazis bauen Macht der Gestapo aus.
5. Wyrok Międzynarodowego Trybunału Wojskowego, 1 października 1946 r., część o organizacjach przestępczych: The Avalon Project, Yale Law School.
6. Plan organizacyjny RSHA z 1 marca 1941 r. (dokument L-185): Harvard Law School Nuremberg Trials Project.
7. Rozkaz o „zaostrzonym przesłuchaniu” z 12 czerwca 1942 r. (dokument 1531-PS), protokół MTW: Harvard Law School Nuremberg Trials Project.
8. Instytut Pamięci Narodowej: W. Żarnowski, Rather Die Than Betray the Cause. The Gestapo Detention Center at Aleja Szucha 25, 2021.
9. Muzea Warszawy: Mauzoleum Walki i Męczeństwa oraz Muzeum Więzienia Pawiak.
10. Przystanek Historia (IPN): Ofiary Sonderaktion Krakau.
11. Dzieje.pl: siedziba Gestapo przy ul. Pomorskiej w Krakowie oraz W Zakopanem otwarto Muzeum Palace.
12. IPN: Fort VII in Poznań: Laboratory of Murder.
13. IPN Poznań: Armia terroru III Rzeszy. Działania Einsatzgruppen w Polsce w 1939 r.
14. W. Wasilewski, artykuł o kontaktach NKWD i aparatu bezpieczeństwa III Rzeszy, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2009.
15. F. von Aretin, fragment książki o Sonderkommission 20. Juli, Velbrück Wissenschaft.
16. Deutsches Historisches Museum, LeMO: Die Wannsee-Konferenz.
17. The Local: Nazi secret police chief buried in mass Jewish grave, 2013.
18. D. Cesarani, Men in Black, recenzja książki C. Dams, M. Stolle, The Gestapo: Power and Terror in the Third Reich, Oxford University Press 2014.
19. R. Gellately, The Gestapo and German Society: Enforcing Racial Policy 1933-1945, Oxford University Press 1990, oraz Backing Hitler: Consent and Coercion in Nazi Germany, Oxford University Press 2001.
20. F. McDonough, The Gestapo: The Myth and Reality of Hitler’s Secret Police, Coronet 2015.
21. A. Kamiński, Kamienie na szaniec, Warszawa 1943.