Luftwaffe: lotnictwo III Rzeszy. Historia, dowódcy, samoloty, mundur i zbrodnie

Luftwaffe to siły powietrzne III Rzeszy, które w latach 1935-1945 stanowiły jeden z trzech rodzajów sił zbrojnych Wehrmachtu, obok wojsk lądowych i marynarki wojennej. Zbudowano je w tajemnicy, z naruszeniem traktatu wersalskiego, a przez niemal cały czas ich istnienia dowodził nimi Hermann Göring. Luftwaffe była czymś więcej niż lotnictwem: podlegały jej także artyleria przeciwlotnicza (Flak), wojska spadochronowe, łączność i nawet dywizje piechoty. To jej samoloty zniszczyły Guernikę, zbombardowały Wieluń w pierwszych minutach II wojny światowej, a potem Warszawę, Rotterdam i Coventry. Przegrała jednak bitwę o Anglię, nie zdołała zaopatrzyć z powietrza armii okrążonej pod Stalingradem i nie obroniła Niemiec przed alianckimi bombowcami. W tym artykule opisujemy jej genezę, strukturę, dowódców, najważniejsze kampanie, samoloty, mundur i zbrodnie, a także mniej znany wątek lokalny: kwaterę Luftwaffe „Robinson” pod Gołdapią, lotnisko Wilczego Szańca i śmierć szefa sztabu Luftwaffe po zamachu z 20 lipca 1944 roku.

Luftwaffe w skrócie

• Nazwa: Luftwaffe, dosłownie „broń powietrzna”; w latach 1935-1945 siły powietrzne III Rzeszy, część Wehrmachtu.
• Powstanie: dekret Hitlera z 26 lutego 1935 roku, oficjalnie od 1 marca 1935 roku; istnienie lotnictwa wojskowego Göring ujawnił publicznie w wywiadzie dla „Daily Mail” opublikowanym 10 marca 1935 roku.
• Naczelny dowódca: Hermann Göring (1935-1945), w ostatnich dniach wojny Robert Ritter von Greim.
• Dowództwo: Oberkommando der Luftwaffe (OKL) i Ministerstwo Lotnictwa Rzeszy (RLM) w Berlinie; w czasie wojny sztab polowy działał m.in. w kwaterze „Robinson” pod Gołdapią.
• Liczebność: ok. 373 tys. żołnierzy latem 1939 roku; w szczytowym okresie (1943-1944) blisko 3 mln osób razem z personelem cywilnym i pomocniczym.
• Najważniejsze samoloty: Messerschmitt Bf 109, Focke-Wulf Fw 190, Junkers Ju 87 „Stuka”, Junkers Ju 88, Heinkel He 111, Junkers Ju 52, Messerschmitt Me 262.
• Straty: ok. 76,9 tys. samolotów zniszczonych lub uszkodzonych przy produkcji ok. 120 tys. maszyn; do końca stycznia 1945 roku ok. 138,6 tys. zabitych i 156 tys. zaginionych.
• Koniec: rozwiązana po kapitulacji Niemiec w maju 1945 roku. Dzisiejsza Luftwaffe Bundeswehry to nowa formacja, utworzona w 1956 roku.

Luftwaffe: co to było

Słowo Luftwaffe znaczy po niemiecku po prostu „broń powietrzna” albo „siły powietrzne”. W historii II wojny światowej oznacza jednak konkretną formację: lotnictwo wojskowe III Rzeszy, utworzone oficjalnie w 1935 roku i rozwiązane po klęsce Niemiec w 1945 roku. Razem z wojskami lądowymi (Heer) i marynarką wojenną (Kriegsmarine) tworzyła siły zbrojne nazywane Wehrmachtem. W praktyce była jednak najbardziej samodzielnym z trzech rodzajów sił zbrojnych, bo jej naczelny dowódca Hermann Göring był zarazem ministrem lotnictwa i drugą osobą w państwie.

Luftwaffe różniła się od lotnictwa wojskowego w innych krajach tym, że podlegało jej znacznie więcej niż samoloty i ich załogi. W jej skład wchodziły artyleria przeciwlotnicza (Flak), która w szczytowym okresie liczyła ponad milion ludzi, wojska spadochronowe (Fallschirmjäger), wojska łączności lotniczej, służba ostrzegania przed nalotami, a od jesieni 1942 roku także dywizje polowe złożone z personelu naziemnego. Gdy więc w relacjach z wojny pojawia się „żołnierz Luftwaffe”, wcale nie musi chodzić o lotnika: równie dobrze mógł to być artylerzysta przeciwlotniczy w Berlinie albo spadochroniarz na Krecie.

Doktryna Luftwaffe od początku stawiała na wsparcie wojsk lądowych. Samoloty miały niszczyć lotnictwo przeciwnika na lotniskach, odcinać zaplecze frontu i pomagać czołgom w przełamaniu. Ten model świetnie sprawdził się w krótkich kampaniach lat 1939-1941, ale okazał się niewystarczający w długiej wojnie na wyniszczenie. Luftwaffe nie miała ciężkich bombowców strategicznych na miarę brytyjskich i amerykańskich, a jej przemysł i szkolenie pilotów nie nadążały za stratami.

Geneza: od zakazu wersalskiego do 1935 roku

Po I wojnie światowej Niemcy musiały rozwiązać swoje lotnictwo wojskowe. Traktat wersalski z 1919 roku zakazał im posiadania sił powietrznych, a dawne Luftstreitkräfte formalnie rozwiązano w maju 1920 roku. Zakaz nie oznaczał jednak końca niemieckiego lotnictwa. Dowództwo Reichswehry, ograniczonej do 100 tys. żołnierzy, od początku szukało sposobów, by zachować kadry i wiedzę, a cywilne linie lotnicze, aerokluby i szkoły pilotów stały się przykrywką dla przygotowań wojskowych.

Tajna szkoła w Lipiecku

Najważniejszym miejscem tych przygotowań był Lipieck w Związku Sowieckim. Na mocy porozumień z Rapallo i późniejszych tajnych umów Reichswehra prowadziła tam od połowy lat 20. szkołę lotniczą, z dala od oczu alianckich komisji kontrolnych. Różne opracowania podają, że ośrodek działał od 1924 albo 1926 roku. Przeszkolono w nim według różnych źródeł od ok. 120 pilotów myśliwskich do ok. 220 lotników, którzy po 1935 roku zostali instruktorami i dowódcami nowej Luftwaffe. Szkołę zamknięto 15 września 1933 roku, gdy po dojściu nazistów do władzy współpraca z ZSRR stała się politycznie niemożliwa.

Göring, Milch i budowa lotnictwa w ukryciu

Po przejęciu władzy przez nazistów w styczniu 1933 roku Hermann Göring, as myśliwski z I wojny światowej, został komisarzem Rzeszy do spraw lotnictwa, a wkrótce ministrem lotnictwa. Jego zastępcą, jako sekretarz stanu w Ministerstwie Lotnictwa Rzeszy (RLM), został w maju 1933 roku Erhard Milch, wcześniej jeden z szefów linii lotniczych Deutsche Luft Hansa. To Milch, sprawny organizator, w praktyce budował przemysł lotniczy i zaplecze przyszłych sił powietrznych. Szkolenie pilotów maskowano jako działalność cywilną, m.in. w Niemieckim Związku Sportów Lotniczych (Deutscher Luftsportverband).

Ujawnienie Luftwaffe w 1935 roku

26 lutego 1935 roku Hitler polecił utworzyć samodzielne siły powietrzne, a 1 marca 1935 roku Luftwaffe oficjalnie powstała, z Göringiem jako naczelnym dowódcą. Świat dowiedział się o niej kilka dni później: 10 marca 1935 roku londyński „Daily Mail” opublikował wywiad, w którym Göring przyznał, że Niemcy mają lotnictwo wojskowe. Amerykański ambasador w Berlinie William Dodd raportował 13 marca, że rząd nazistowski publicznie ogłosił utworzenie lotnictwa wojskowego. 16 marca 1935 roku Hitler przywrócił powszechny obowiązek służby wojskowej. Oba kroki były otwartym zerwaniem z traktatem wersalskim, a mocarstwa zachodnie ograniczyły się do protestów.

Pierwszym szefem sztabu generalnego Luftwaffe został gen. Walther Wever, zwolennik bombowców dalekiego zasięgu. Zginął w katastrofie lotniczej 3 czerwca 1936 roku, a jego następcy skupili się na lotnictwie taktycznym, wspierającym armię. Wielu historyków uważa, że ta decyzja zaważyła na losach Luftwaffe w późniejszej wojnie.

Chronologia Luftwaffe

Struktura Luftwaffe: od OKL do eskadry

Na szczycie Luftwaffe stał jej naczelny dowódca (Oberbefehlshaber der Luftwaffe), czyli Göring, który jednocześnie kierował Ministerstwem Lotnictwa Rzeszy. Jego organem dowodzenia było Naczelne Dowództwo Luftwaffe (Oberkommando der Luftwaffe, OKL) ze sztabem generalnym. Przemysłem lotniczym, zaopatrzeniem i rozwojem nowych samolotów zajmowało się ministerstwo, a od 1939 roku urząd generalnego kwatermistrza lotnictwa (Generalluftzeugmeister).

Główną jednostką operacyjną była flota powietrzna (Luftflotte). Przed wojną istniały cztery floty, w czasie wojny ich liczba wzrosła do siedmiu: floty nr 1-6 oraz Luftflotte Reich, odpowiedzialna za obronę Niemiec. Każda flota obejmowała jeden lub kilka korpusów lotniczych (Fliegerkorps) albo dywizji lotniczych, a te dzieliły się na pułki (Geschwader). Pułki miały charakter jednorodny: myśliwski (Jagdgeschwader, JG), bombowy (Kampfgeschwader, KG), bombowców nurkujących (Stukageschwader, StG), samolotów niszczycielskich (Zerstörergeschwader, ZG) czy nocnych myśliwców (Nachtjagdgeschwader, NJG).

Dowódcy Luftwaffe

Hermann Göring

Göring był w czasie I wojny światowej asem myśliwskim z 22 zwycięstwami i orderem Pour le Mérite, a w 1918 roku dowodził słynnym pułkiem myśliwskim nr 1, którym wcześniej kierował Manfred von Richthofen. W III Rzeszy skupił w rękach ogromną władzę: był przewodniczącym Reichstagu, premierem Prus, twórcą Gestapo, pełnomocnikiem do spraw planu czteroletniego i ministrem lotnictwa. Naczelnym dowódcą Luftwaffe był od 1 marca 1935 roku, a 19 lipca 1940 roku, po zwycięstwie nad Francją, otrzymał specjalnie dla niego utworzony stopień marszałka Rzeszy (Reichsmarschall).

Jako dowódca Göring był coraz mniej skuteczny. Lekceważył problemy techniczne i kadrowe, składał Hitlerowi obietnice bez pokrycia, a po porażkach szukał winnych wśród podwładnych. Jego pozycja słabła od 1942 roku, a w kwietniu 1945 roku, po depeszy, w której zaproponował przejęcie przywództwa Rzeszy, Hitler uznał go za zdrajcę i pozbawił wszystkich funkcji. Szczegółową biografię opisujemy w osobnym artykule.

Pozostali dowódcy i szefowie sztabu

Szczególnie dramatyczne były losy dwóch ludzi odpowiedzialnych za zbrojenia i sztab. Ernst Udet, as z 62 zwycięstwami z I wojny światowej i były pilot akrobacyjny, nie radził sobie z kierowaniem przemysłem lotniczym, a konflikty z Göringiem i Milchem oraz braki w produkcji doprowadziły go do samobójstwa w listopadzie 1941 roku. Hans Jeschonnek, obwiniany przez Göringa za klęski w obronie Rzeszy, zastrzelił się w sierpniu 1943 roku, nazajutrz po amerykańskich nalotach na Schweinfurt i Ratyzbonę oraz brytyjskim nalocie na Peenemünde. Po śmierci Kortena w 1944 roku szefami sztabu byli jeszcze Werner Kreipe i Karl Koller.

Legion Condor i Guernica

Pierwszym poligonem Luftwaffe była hiszpańska wojna domowa. Od jesieni 1936 roku po stronie gen. Francisco Franco walczył Legion Condor, złożony głównie z lotników i personelu naziemnego Luftwaffe. W ciągu trzech lat przez Hiszpanię przewinęło się ponad 20 tys. niemieckich lotników. Testowano tam nowe samoloty, w tym pierwsze Bf 109, He 111 i Ju 87, a myśliwcy wypracowali luźny szyk par i czwórek, który później przejęły inne lotnictwa świata.

Najbardziej znaną akcją Legionu było bombardowanie baskijskiego miasteczka Guernica (Gernika) 26 kwietnia 1937 roku. Nalot trwał z przerwami mniej więcej od 16:30 do 19:30. Wzięły w nim udział niemieckie bombowce Ju 52, He 111 i Do 17 oraz włoskie SM.79 z eskortą myśliwców, które zrzuciły ok. 22 ton bomb burzących i zapalających. Cel wybrał szef sztabu Legionu Wolfram von Richthofen; oficjalnie chodziło o most i drogi, którymi wycofywały się oddziały republikańskie, ale zniszczone zostało centrum miasta.

Liczba ofiar do dziś budzi spory. Rząd baskijski podał wkrótce po nalocie 1654 zabitych, ale współczesne badania wskazują znacznie mniej: lokalna grupa historyków doliczyła się imiennie 126, a później 153 ofiar, a większość szacunków mieści się w przedziale ok. 170-300 zabitych. Niezależnie od liczb Guernica stała się symbolem bombardowań ludności cywilnej, a obraz Pabla Picassa utrwalił ją w kulturze światowej.

Wrzesień 1939: Luftwaffe nad Polską

Atak na Polskę, którego tło opisujemy w artykule o przyczynach wybuchu II wojny światowej, był pierwszym wielkim sprawdzianem Luftwaffe. Do kampanii skierowano dwie floty powietrzne: 1. Flotę Alberta Kesselringa z Pomorza i Prus Wschodnich oraz 4. Flotę Alexandra Löhra ze Śląska i Słowacji.

Wieluń, 1 września 1939

Jednym z pierwszych celów niemieckiego lotnictwa był Wieluń, miasto bez znaczenia wojskowego, położone niedaleko granicy z Niemcami. Wczesnym rankiem 1 września 1939 roku nad miastem pojawiły się bombowce nurkujące Ju 87B z I./StG 76 i I./StG 77, a w drugim nalocie maszyny z I./StG 2. Godzina pierwszego nalotu jest sporna: najczęściej podaje się ok. 4:40, ale według części badaczy pierwsze bomby spadły ok. 5:20-5:30. W pierwszym nalocie wzięło udział 29 Ju 87, w drugim 30.

Jako jeden z pierwszych celów bomby trafiły w szpital Wszystkich Świętych, mimo oznaczeń Czerwonego Krzyża. Zginęło w nim według relacji 26 chorych, 2 zakonnice i 4 pielęgniarki. Zniszczona została synagoga z 1842 roku i znaczna część zabudowy: według różnych szacunków ok. 70-75 procent centrum miasta. Liczba ofiar jest przedmiotem dyskusji. Przez dziesięciolecia powtarzano liczbę ok. 1200 zabitych, która dotyczy jednak raczej całego powiatu. Nowsze badania potwierdzają 127 ofiar w samym mieście, imiennie ustalono 161 osób, a łączna liczba mogła sięgać kilkuset.

Siły Luftwaffe i lotnictwa polskiego

Przewaga Niemców w powietrzu była ogromna. Luftwaffe miała latem 1939 roku ponad 4 tys. samolotów gotowych do lotu, z czego przeciwko Polsce użyła według różnych wyliczeń od ok. 1,9 tys. do ok. 2,3 tys. maszyn. Polskie lotnictwo dysponowało ok. 400 samolotami bojowymi: 158 przestarzałymi myśliwcami PZL P.7 i P.11, 114 lekkimi bombowcami PZL.23 Karaś, 36 nowoczesnymi bombowcami PZL.37 Łoś oraz 83 samolotami rozpoznawczymi.

Wbrew propagandzie niemieckiej i późniejszemu mitowi polskie lotnictwo nie zostało zniszczone na ziemi pierwszego dnia wojny. Jednostki bojowe przeniesiono przed 1 września na zamaskowane lotniska polowe, a Niemcy bombardowali głównie bazy, na których zostały maszyny szkolne i niesprawne. Polscy lotnicy zgłosili zniszczenie 126 niemieckich samolotów, a całkowite straty Luftwaffe w kampanii wyniosły według różnych źródeł ok. 250-285 maszyn. Polska straciła ok. 330 samolotów.

Bombardowanie Warszawy

Pierwsze bomby spadły na Warszawę już 1 września. Najcięższe naloty przypadły na 4, 8-10, 13, 17, 20, 24 i 25 września. Najtragiczniejszy był 25 września 1939 roku, zapamiętany jako „lany poniedziałek”. Operacją koordynował Wolfram von Richthofen. Ok. 430 samolotów wykonało tego dnia 1176 lotów bojowych, zrzucając ok. 486 ton bomb burzących (według innych danych 560 ton) i ok. 72 tony bomb zapalających. W nalocie wzięło udział także ok. 30 transportowych Ju 52, z których dwa zestrzeliła polska obrona przeciwlotnicza. W mieście wybuchło ok. 200 pożarów.

Szacunki ofiar tylko z 25 września wahają się od 5 do 10 tys. zabitych. Za cały wrzesień najostrożniejsze wyliczenia mówią o co najmniej 10 tys. zabitych i 50 tys. rannych cywilów, a część historyków podaje nawet ok. 25 tys. zabitych. Warszawa skapitulowała 28 września 1939 roku.

Blitzkrieg i Stuka: Luftwaffe na Zachodzie

Symbolem niemieckiej wojny błyskawicznej stał się bombowiec nurkujący Junkers Ju 87, nazywany Stuka od niemieckiego Sturzkampfflugzeug. Nurkując niemal pionowo, mógł trafić bombą w most, baterię czy kolumnę wojska z precyzją nieosiągalną dla zwykłych bombowców. Część maszyn wyposażono w napędzane śmigiełkiem syreny, potocznie nazywane „trąbami Jerycha”, których wycie miało łamać morale przeciwnika. Gorącym zwolennikiem bombardowania z lotu nurkowego był Ernst Udet, który w 1936 roku obronił program Ju 87 przed zamknięciem.

Stuka miała jednak poważne wady: była wolna (prędkość maksymalna ok. 340 km/h), słabo uzbrojona w obronie i bez osłony myśliwców stawała się łatwym celem. Dopóki Luftwaffe panowała w powietrzu, jak w Polsce, Norwegii i Francji, była groźną bronią. Nad Anglią okazała się bezbronna.

Rotterdam, 14 maja 1940

10 maja 1940 roku Niemcy zaatakowały Holandię, Belgię i Francję. Kampanię otworzyły desanty spadochroniarzy Luftwaffe w Holandii. 14 maja 1940 roku, gdy trwały rozmowy o kapitulacji obrońców Rotterdamu, nad miastem pojawiły się bombowce He 111. Część z nich zawróciła po dostrzeżeniu czerwonych rac, ale 54 maszyny zbombardowały centrum. Spłonęło historyczne śródmieście, zniszczonych zostało blisko 25 tys. mieszkań, 24 kościoły i 62 szkoły, a ok. 85 tys. ludzi straciło dach nad głową. Według oficjalnej listy z 2022 roku w bombardowaniach Rotterdamu w maju 1940 roku zginęło co najmniej 1150 osób, w tym 711 w nalocie 14 maja. Niemcy zagrozili tym samym losem Utrechtowi, a jeszcze tego dnia Holandia skapitulowała.

Dunkierka

Pod koniec maja 1940 roku wojska brytyjskie i francuskie zostały zepchnięte do Dunkierki. 24 maja Hitler zatwierdził rozkaz wstrzymania natarcia czołgów, a Göring zapewniał, że to Luftwaffe dobije okrążonych. Tak się nie stało. W operacji „Dynamo” (26 maja-4 czerwca 1940) ewakuowano drogą morską 338 226 żołnierzy alianckich. Luftwaffe straciła w tym czasie 156 samolotów, RAF 145, a niemieckiemu lotnictwu przeszkadzała także pogoda. Dunkierka była pierwszym wyraźnym sygnałem, że obietnice Göringa przerastają możliwości jego lotnictwa.

Bitwa o Anglię i Blitz

Po upadku Francji Hitler planował inwazję na Wielką Brytanię (operacja „Seelöwe”, Lew Morski). Warunkiem było zdobycie panowania w powietrzu nad kanałem La Manche i południową Anglią. Zadanie otrzymała Luftwaffe, której floty 2. i 3. rozlokowano we Francji, Belgii i Holandii, a 5. w Norwegii.

Brytyjczycy datują bitwę o Anglię na okres od 10 lipca do 31 października 1940 roku. Najpierw Niemcy atakowali konwoje i porty, od połowy sierpnia (13 sierpnia, „Dzień Orła”, Adlertag) lotniska i stacje radarowe RAF. Ta faza była dla Brytyjczyków najgroźniejsza. 7 września Luftwaffe przeniosła jednak główny ciężar ataków na Londyn, co dało wyczerpanemu lotnictwu myśliwskiemu RAF czas na odbudowę. Po wielkich bitwach 15 września Hitler odłożył inwazję na czas nieokreślony.

Siły po obu stronach szacuje się na ok. 2550 samolotów niemieckich i włoskich wobec ok. 1960 maszyn RAF. Według zestawień brytyjskich Luftwaffe straciła w bitwie 1977 samolotów i 2585 zabitych lotników, a 925 trafiło do niewoli. RAF stracił 1744 samoloty i 1542 lotników. Ważny wkład w zwycięstwo mieli polscy piloci, zwłaszcza z Dywizjonu 303.

Porażka miała źródła techniczne i organizacyjne. Bf 109 miał za mały zasięg, by długo osłaniać bombowce nad Londynem, dwusilnikowy Bf 110 przegrywał z Hurricane’ami i Spitfire’ami, a Ju 87 po ciężkich stratach wycofano znad Anglii. Niemcy nie docenili też roli brytyjskich radarów i systemu kierowania myśliwcami.

Blitz: nocne bombardowania Wielkiej Brytanii

Od 7 września 1940 do maja 1941 roku Luftwaffe prowadziła kampanię nocnych bombardowań brytyjskich miast, nazwaną przez Brytyjczyków Blitz. Londyn był bombardowany przez 56 z kolejnych 57 dni i nocy. W nocy z 14 na 15 listopada 1940 roku 515 bombowców zniszczyło Coventry w operacji „Mondscheinsonate” (Sonata księżycowa). Zginęło ok. 568 osób, a spłonęła średniowieczna katedra. W całym Blitzu zginęło ok. 40-43 tys. cywilów, a uszkodzonych lub zniszczonych zostało ok. 2 mln domów. Brytyjczyków nie udało się jednak zmusić do rokowań, a w maju 1941 roku większość sił Luftwaffe przerzucono na wschód.

Kreta 1941: spadochroniarze Luftwaffe

Niemieckie wojska spadochronowe (Fallschirmjäger) nie należały do armii, lecz do Luftwaffe. Swój największy sprawdzian przeszły 20 maja 1941 roku, gdy rozpoczęła się operacja „Merkur”, desant na bronioną przez Brytyjczyków, Nowozelandczyków, Australijczyków i Greków Kretę. Dowodził nią gen. Kurt Student, twórca niemieckich wojsk powietrznodesantowych. Plan zakładał zrzucenie ok. 10 tys. spadochroniarzy i 750 żołnierzy w szybowcach, przerzucenie samolotami 5 tys. strzelców górskich i dowiezienie 7 tys. żołnierzy morzem. Głównym środkiem transportu był trzysilnikowy Junkers Ju 52, zwany „Tante Ju” (Ciocia Ju), który mógł zabrać do 18 żołnierzy.

Pierwszego dnia spadochroniarze ponieśli straszliwe straty, lądując wprost na pozycjach obrońców. Dopiero zdobycie lotniska Maleme pozwoliło przerzucać posiłki i do 1 czerwca 1941 roku wyspa była w rękach niemieckich. Zwycięstwo kosztowało bardzo drogo. Według różnych źródeł poległo od ok. 1,35 tys. (dane potwierdzonych zabitych) do ok. 3,7 tys. żołnierzy (poległych i zaginionych), a Luftwaffe straciła ok. 270-285 samolotów, w większości transportowych. Hitler uznał, że czas wielkich desantów minął, i do końca wojny spadochroniarze walczyli głównie jako elitarna piechota.

Front wschodni: od Barbarossy do Stalingradu

22 czerwca 1941 roku Luftwaffe rozpoczęła największą operację w swojej historii. Do ataku na ZSRR, opisanego w artykule o operacji Barbarossa, skierowano ok. 2,6 tys. samolotów bojowych. Uderzenia na przygraniczne lotniska były druzgocące: według zestawień niemieckich pierwszego dnia zniszczono ok. 2 tys. sowieckich samolotów, w większości na ziemi. Sukces okazał się jednak kosztowny w dłuższej perspektywie. Do 27 grudnia 1941 roku Luftwaffe straciła na wschodzie 2505 samolotów i ponad 3 tys. członków personelu latającego, a Armia Czerwona szybko odbudowywała swoje lotnictwo.

Na wschodzie Luftwaffe działała przede wszystkim jako „latająca artyleria” wojsk lądowych. Niszczyła czołgi, mosty i kolumny, ale coraz bardziej rozproszona na ogromnym froncie nie była w stanie prowadzić systematycznych uderzeń na sowiecki przemysł. Tu walczyli najskuteczniejsi piloci myśliwscy w historii, z Erichem Hartmannem na czele (352 zwycięstwa), oraz najsłynniejszy pilot Stuki Hans-Ulrich Rudel.

Most powietrzny do Stalingradu

W listopadzie 1942 roku Armia Czerwona okrążyła pod Stalingradem 6. Armię gen. Friedricha Paulusa. Hitler zabronił przebicia się z kotła, a kluczową rolę w tej decyzji odegrały zapewnienia z Luftwaffe. Szef sztabu Jeschonnek początkowo uznał zaopatrzenie z powietrza za możliwe, pod warunkiem dostępności lotnisk i wszystkich samolotów transportowych. Gdy próbował się z tego wycofać, Hitler powołał się na osobiste zapewnienie Göringa, że Luftwaffe zaopatrzy okrążoną armię.

Obietnicy nie dało się spełnić. Minimalne potrzeby 6. Armii szacowano na co najmniej 300 ton zaopatrzenia dziennie, a według innych wyliczeń znacznie więcej. Most powietrzny działał od 24 listopada 1942 do 3 lutego 1943 roku i dostarczał przeciętnie ok. 116-117 ton na dobę. Luftwaffe straciła w tej operacji 488 samolotów wraz z doświadczonymi załogami. W styczniu 1943 roku Hitler powierzył kierowanie mostem powietrznym Milchowi, ale było już za późno. Kapitulacja Paulusa była jednocześnie największą kompromitacją Göringa.

Obrona Rzeszy: Flak, nocne myśliwce i alianckie bombowce

Od 1942 roku coraz ważniejszym zadaniem Luftwaffe stała się obrona Niemiec przed bombowcami Bomber Command RAF, atakującymi nocą, i 8. Armii Powietrznej USA, atakującej w dzień. Z czasem alianckie naloty zaczęły niszczyć całe miasta, jak Hamburg latem 1943 roku.

Nocną obronę zorganizował gen. Josef Kammhuber. Pas stacji radarowych, reflektorów i stref nocnych myśliwców, nazywany przez Brytyjczyków linią Kammhubera, pozwalał naprowadzać myśliwce na bombowce. Nocne myśliwce Bf 110 i Ju 88, wyposażone w pokładowe radary, zadały RAF bardzo ciężkie straty, a w marcu 1944 roku zadały Bomber Command jedną z największych porażek. W dzień przeciwko amerykańskim „Latającym Fortecom” i Liberatorom walczyły Bf 109 i Fw 190, w tym ciężko opancerzone Fw 190A z jednostek szturmowych.

Przełom nastąpił w 1944 roku, gdy amerykańskie bombowce zaczęły eskortować myśliwce dalekiego zasięgu P-47, P-38, a przede wszystkim P-51 Mustang. Niemieckie myśliwce musiały teraz walczyć z eskortą, a straty doświadczonych pilotów stały się niemożliwe do uzupełnienia. W ciągu kilku miesięcy wiosny 1944 roku Luftwaffe straciła panowanie nad własnym niebem.

Flak: artyleria przeciwlotnicza Luftwaffe

Artyleria przeciwlotnicza była w Niemczech częścią Luftwaffe, a nie armii. Latem 1939 roku liczyła 107 tys. żołnierzy, jesienią 1941 roku już ok. 500 tys. W połowie 1944 roku naziemna obrona przeciwlotnicza Rzeszy liczyła ok. 1,1 mln ludzi i dysponowała 2655 bateriami ciężkimi z 10 930 działami kalibru 88 mm i 4157 działami 105 i 128 mm oraz ponad 30 tys. lekkich dział 20 i 37 mm. Słynna armata 8,8 cm Flak sprawdzała się także jako broń przeciwpancerna.

W październiku 1944 roku w obronie przeciwlotniczej służyło 600 tys. żołnierzy i 530 tys. pomocników, w tym 160 tys. kobiet i 160 tys. cudzoziemców, m.in. jeńców sowieckich. Przy działach stawiano też uczniów szkół średnich jako tzw. pomocników lotnictwa (Luftwaffenhelfer).

Upadek Luftwaffe 1944-1945

Na koniec 1944 roku Luftwaffe wciąż miała tysiące samolotów, ale coraz mniej mogła z nimi zrobić. Decydujące były trzy czynniki: brak paliwa, brak wyszkolonych pilotów i panowanie aliantów w powietrzu.

Kryzys paliwowy

W pierwszym kwartale 1944 roku Niemcy wyprodukowały 546 tys. ton paliwa lotniczego, w ogromnej większości syntetycznego, uzyskiwanego z węgla. Od maja 1944 roku amerykańskie bombowce zaczęły systematycznie niszczyć zakłady benzyny syntetycznej i rafinerie. Po nalotach z czerwca i lipca produkcja paliwa lotniczego niemal całkowicie stanęła, a zapasy spadły z 370 tys. ton w czerwcu do 175 tys. ton w listopadzie 1944 roku. Skrócono szkolenie, więc młodzi piloci trafiali na front coraz słabiej wyszkoleni i ginęli w pierwszych walkach.

Me 262 i inne „cudowne bronie”

Paradoksalnie w tym samym czasie Luftwaffe wprowadzała do walki najnowocześniejsze samoloty świata. Messerschmitt Me 262, pierwszy operacyjny myśliwiec odrzutowy, wzbił się na napędzie odrzutowym 18 lipca 1942 roku, a do służby wszedł w kwietniu 1944 roku. Osiągał ponad 850 km/h, ok. 150 km/h więcej niż najlepsze myśliwce alianckie. Zbudowano ok. 1430 egzemplarzy, ale tylko część weszła do walki, a niedopracowane silniki, brak paliwa i pilotów oraz żądanie Hitlera, by używać go jako szybkiego bombowca, ograniczyły jego znaczenie. Obok niego pojawiły się bombowiec odrzutowy Ar 234, rakietowy Me 163 i odrzutowy He 162.

Produkcja myśliwców paradoksalnie rosła do jesieni 1944 roku, m.in. dzięki Sztabowi Myśliwskiemu (Jägerstab) utworzonemu wiosną 1944 roku w ministerstwie zbrojeń Alberta Speera i masowemu wykorzystaniu pracy przymusowej oraz więźniów obozów koncentracyjnych. Samoloty bez paliwa i pilotów nie mogły jednak odwrócić losów wojny.

Operacja „Bodenplatte”, 1 stycznia 1945

Ostatnią wielką ofensywą Luftwaffe była operacja „Bodenplatte” (Płyta Podłogowa), atak na alianckie lotniska w Belgii, Holandii i Francji o świcie 1 stycznia 1945 roku, w czasie ofensywy w Ardenach. Wzięło w niej udział ok. 1035 samolotów, głównie Bf 109 i Fw 190. Alianci stracili 305 maszyn zniszczonych i 190 uszkodzonych, ale prawie wszystkie stały na ziemi i zostały szybko zastąpione, a załogi niemal nie ucierpiały.

Dla Luftwaffe był to cios ostateczny. Zginęło lub zaginęło 143 pilotów, 70 trafiło do niewoli, a 21 zostało rannych; wśród strat było trzech dowódców pułków, pięciu dowódców grup i 14 dowódców eskadr. Wiele niemieckich samolotów zestrzeliła własna artyleria przeciwlotnicza, której nie uprzedzono o operacji. Utraconych doświadczonych dowódców nie było już kim zastąpić.

Koniec Göringa i Luftwaffe

23 kwietnia 1945 roku Göring wysłał do Hitlera z Obersalzbergu depeszę, w której zaproponował przejęcie przywództwa Rzeszy. Hitler uznał to za zdradę, pozbawił go wszystkich stanowisk i kazał aresztować. Nowym naczelnym dowódcą Luftwaffe mianował gen. Roberta Ritter von Greima, który pod koniec kwietnia przyleciał do oblężonego Berlina z pilotką Hanną Reitsch. Ranny w nogę, otrzymał w bunkrze stopień feldmarszałka. Dowodził już tylko resztkami formacji, która po kapitulacji Niemiec w maju 1945 roku przestała istnieć.

Samoloty Luftwaffe

Luftwaffe weszła do wojny z nowoczesnym, choć niezbyt zróżnicowanym parkiem maszynowym. Największym problemem było to, że te same typy, zaprojektowane w połowie lat 30., musiały służyć do 1945 roku, bo programy ich następców zawodziły. Bf 109 i He 111 latały od pierwszego do ostatniego dnia wojny.

Messerschmitt Bf 109 był sercem niemieckiego lotnictwa myśliwskiego. Pierwszy prototyp wzbił się w powietrze 29 maja 1935 roku, a do kwietnia 1945 roku zbudowano ok. 34 tys. egzemplarzy, więcej niż jakiegokolwiek innego myśliwca w historii. Wersja G-6 osiągała ok. 640 km/h na wysokości ponad 6 km. Na Bf 109 latał Erich Hartmann, najskuteczniejszy pilot myśliwski wszech czasów.

Liczebność i straty Luftwaffe

Luftwaffe rosła w zawrotnym tempie. Latem 1939 roku liczyła 373 tys. żołnierzy: 208 tys. w wojskach lotniczych, 107 tys. w artylerii przeciwlotniczej i 58 tys. w łączności. Po mobilizacji służyło w niej blisko 900 tys. osób, przed atakiem na ZSRR ok. 1,5 mln. Szczyt przypadł na przełom 1943 i 1944 roku: 1 listopada 1943 roku Luftwaffe miała 2,09 mln żołnierzy, do tego 430 tys. pomocników i 475 tys. pracowników cywilnych. Łącznie przez Luftwaffe w latach 1939-1945 przeszło ok. 3,4 mln ludzi.

Najbardziej niszczące okazały się straty wśród doświadczonych pilotów, zwłaszcza w latach 1943-1944. W odróżnieniu od aliantów Luftwaffe nie wycofywała najlepszych lotników na szkolenie młodych kadr. Asy latały do śmierci, a ich następcy przychodzili coraz gorzej wyszkoleni. O kosztach całego konfliktu, także materialnych, piszemy w artykule ile kosztowała II wojna światowa.

Oddziały naziemne Luftwaffe

Dywizje polowe Luftwaffe

Jesienią 1942 roku, gdy na froncie wschodnim brakowało piechoty, armia chciała przejąć nadwyżki personelu naziemnego Luftwaffe. Göring zaproponował zamiast tego utworzenie własnych dywizji polowych (Luftwaffen-Felddivisionen), dowodzonych przez oficerów lotnictwa. Decyzję podjęto w październiku 1942 roku. Utworzono 21 dywizji (22. nigdy nie powstała), do których trafiło od 200 do 250 tys. ludzi. Brakowało im doświadczenia, ciężkiej broni i oficerów z praktyką piechoty, więc ponosiły ogromne straty. Pod koniec 1943 roku przekazano je wojskom lądowym.

Dywizja „Hermann Göring”

Prywatną gwardią marszałka była formacja nosząca jego imię. Powstała w lutym 1933 roku jako jednostka policji pruskiej do zadań specjalnych (Polizeiabteilung Wecke), liczącą ok. 400 ludzi, a we wrześniu 1935 roku przeszła do Luftwaffe jako pułk „General Göring”. W październiku 1942 roku rozbudowano ją do dywizji, później dywizji pancernej i korpusu spadochronowo-pancernego. Walczyła w Tunezji, na Sycylii i we Włoszech, gdzie jej żołnierze dokonali m.in. masakry ok. 250 cywilów w Civitella in Val di Chiana. Latem 1944 roku ok. 800 jej żołnierzy walczyło w Warszawie na Woli w czasie powstania; dywizja odpowiada za używanie cywilów jako żywych tarcz przed czołgami. Skapitulowała przed Armią Czerwoną pod Dreznem 8 maja 1945 roku.

Mundur Luftwaffe i insygnia

Mundur Luftwaffe wyróżniał się kolorem: był szaroniebieski (blaugrau), a nie szarozielony jak mundury armii i Waffen-SS. Podstawowym ubiorem była czterokieszeniowa kurtka z otwartym kołnierzem, noszona z koszulą i krawatem, a do lotu i do walki krótka bluza lotnicza (Fliegerbluse) bez widocznych guzików, zaprojektowana z myślą o ciasnych kabinach. Nakryciem głowy była furażerka (Fliegermütze) albo czapka z daszkiem (Schirmmütze). Spadochroniarze nosili charakterystyczne bluzy skokowe, potocznie nazywane „Knochensack” (worek na kości), i hełmy bez rantu.

Symbolem formacji był orzeł Luftwaffe (Luftwaffenadler): orzeł w locie z rozpostartymi skrzydłami, trzymający w szponach swastykę. Różnił się od orła wojsk lądowych, który ma skrzydła rozłożone poziomo w statycznej pozie. Orła Luftwaffe noszono go na prawej piersi oraz na czapce. Na kołnierzu znajdowały się patki z oznakami stopnia w postaci stylizowanych „mew”. Ich kolor (Waffenfarbe) wskazywał rodzaj służby:

Stopnie Luftwaffe odpowiadały stopniom wojsk lądowych, z kilkoma wyjątkami w nazwach niższych szarż (np. Flieger zamiast Schütze dla szeregowca). Najwyższym stopniem był generał feldmarszałek, a ponad nim stał wyłącznie Göring jako marszałek Rzeszy. Pełne zestawienie stopni znajdziesz w naszym przewodniku po stopniach wojskowych Wehrmachtu i Waffen-SS.

Luftwaffe a Wilczy Szaniec

Mazury i Warmia mają z historią Luftwaffe więcej wspólnego, niż mogłoby się wydawać. W rejonie Wilczego Szańca, Gołdapi i Puszczy Rominckiej działały w latach 1941-1944 kwatery naczelnego dowództwa lotnictwa i samego Göringa.

Kwatera „Robinson” pod Gołdapią

Na obrzeżach Gołdapi, w lesie koło Kumiecia (niem. Gross Kummetschen), nad jeziorem Gołdap, znajduje się kompleks schronów dawnej kwatery Luftwaffe o kryptonimie „Robinson”, ok. 65 km od Wilczego Szańca. To stąd od 1941 roku koordynowano naloty na Związek Sowiecki. Kryptonim „Robinson” nosiły też pociągi dowodzenia: według Bundesarchiv „Robinson 1” był pociągiem szefa sztabu dowodzenia Luftwaffe, a „Robinson 2” pociągiem szefa sztabu generalnego. Własny pociąg specjalny Göringa nosił nazwę „Asien” (także „Pommern”). Do dziś w lesie przetrwały żelbetowe schrony, w tym jeden przy terenie dzisiejszego sanatorium, oraz mniejsze bunkry rozrzucone po lesie, ale dostęp do nich bywa ograniczony. Więcej o tym i innych obiektach piszemy w artykule o centralach dowodzenia w Prusach Wschodnich.

W kwaterze „Robinson” 18 sierpnia 1943 roku zastrzelił się szef sztabu generalnego Luftwaffe gen. Hans Jeschonnek, obwiniany przez Göringa za porażki w obronie Rzeszy. To jedno z najbardziej znanych wydarzeń w historii tej formacji, które rozegrało się na dzisiejszych ziemiach polskich.

Göring w Wilczym Szańcu i w Romintach

Göring miał w Wilczym Szańcu, w strefie ochronnej I, własny dom, z którego korzystał w latach 1941-1944, oraz osobisty schron dla siebie i sztabu z działkami przeciwlotniczymi i karabinami maszynowymi na dachu. W kompleksie mieściły się też biura Naczelnego Dowództwa Luftwaffe. W ostatnich latach archeolodzy i badacze znaleźli pod domem Göringa ludzkie szczątki; według badaczy budynek wzniesiono na dawnym cmentarzu. Jak wyglądało codzienne życie kwatery, opisujemy w artykule o pobycie Hitlera w Wilczym Szańcu.

Marszałek najchętniej przebywał jednak w swoim myśliwskim dworze Reichsjägerhof w Puszczy Rominckiej, zbudowanym w latach 1935-1936, z rewirem łowieckim o powierzchni blisko 260 km². Po ataku na ZSRR dwór tymczasowo służył jako jego kwatera. Gdy Armia Czerwona zbliżała się do Prus Wschodnich, Göring kazał go zniszczyć i 20 października 1944 roku cały kompleks spalono. Teren leży dziś po rosyjskiej stronie granicy. O innych kwaterach, z których dowodzono wojną, piszemy w artykule inne kwatery Hitlera.

Lotnisko w Wilamowie i obrona przeciwlotnicza kwatery

Wilczy Szaniec obsługiwało lotnisko w Wilamowie (niem. Wilhelmsdorf), znane jako lotnisko Rastenburg, położone na południowy wschód od Kętrzyna, ok. 5 km w linii prostej od kwatery. Lądowali na nim goście kwatery, kurierzy i dygnitarze. Dziś działa tu cywilne lotnisko Kętrzyn-Wilamowo.

Kwatera była starannie chroniona przed atakiem z powietrza. Kamuflaż zaprojektowała firma ze Stuttgartu: na płaskich dachach bunkrów sadzono krzewy, trawę i sztuczne drzewa, między budynkami rozpięto siatki maskujące, a ściany pokryto zielonym tynkiem z dodatkiem trawy morskiej. Z powietrza kompleks miał wyglądać jak zwykły, gęsty las, co sprawdzano na zdjęciach lotniczych. Batalion, a później brygada eskortowa Führera (Führer-Begleit-Brigade) dysponowała działami przeciwlotniczymi, a posterunki nasłuchu wykrywały samoloty z odległości do ok. 100 km. Kwatera nigdy nie została zbombardowana: sekretarka Hitlera Traudl Junge wspominała, że podczas alarmów nad lasem krążył najwyżej pojedynczy samolot i nie spadła ani jedna bomba.

20 lipca 1944: śmierć gen. Kortena

20 lipca 1944 roku płk Claus von Stauffenberg przyleciał z Berlina na lotnisko pod Kętrzynem, a po podłożeniu bomby w baraku narad odjechał na to samo lotnisko i odleciał z powrotem do stolicy. Przebieg zdarzeń opisujemy w artykule o zamachu na Hitlera w Wilczym Szańcu. Na naradzie, obok feldmarszałka Wilhelma Keitla i innych oficerów, była obecna także reprezentacja Luftwaffe.

Najciężej spośród lotników ucierpiał szef sztabu generalnego Luftwaffe gen. Günther Korten. Ciężko ranny, zmarł 22 lipca 1944 roku w szpitalu wojskowym w Karolewie (Carlshof) pod Kętrzynem. Pochowano go w mauzoleum pod Tannenbergiem (Olsztynek), a po wojnie, gdy pomnik rozebrano, przeniesiono do Berlina. Ciężko ranny został też gen. Karl Bodenschatz, oficer łącznikowy Göringa przy Hitlerze. Sam Göring nie był obecny na naradzie; zachowało się zdjęcie, na którym wraz z Martinem Bormannem i gen. Brunonem Loerzerem ogląda zniszczoną salę. Po śmierci Kortena obowiązki szefa sztabu przejął gen. Werner Kreipe.

Zbrodnie Luftwaffe

Luftwaffe nie była „czystą” formacją, za jaką po wojnie chcieli ją przedstawiać niektórzy jej weterani. Na jej konto trzeba zapisać przede wszystkim bombardowania miast i ludności cywilnej: Guerniki, Wielunia, Warszawy, Rotterdamu, Coventry czy Stalingradu. Część z nich, jak nalot na Wieluń, nie miała żadnego uzasadnienia wojskowego, a inne, jak bombardowanie Rotterdamu, służyły wymuszeniu kapitulacji przez terror.

Do zbrodni Luftwaffe należą też eksperymenty medyczne na więźniach. W 1942 roku w obozie koncentracyjnym w Dachau, zarządzanym przez SS, lekarz Luftwaffe dr Sigmund Rascher prowadził doświadczenia w komorze niskiego ciśnienia, dostarczonej przez Luftwaffe. Symulowano w niej warunki na dużej wysokości, a z ok. 200 więźniów poddanych próbom ok. 80 zginęło w ich trakcie. Następnie na ok. 300 więźniach prowadzono eksperymenty z wychłodzeniem organizmu, mające pomóc w ratowaniu pilotów zestrzelonych nad lodowatym morzem, a w 1944 roku doświadczenia z piciem wody morskiej. W procesie lekarzy w Norymberdze (1946-1947) skazano m.in. szefa służby sanitarnej Luftwaffe Oskara Schrödera na dożywocie.

Zbrodnie popełniały też naziemne jednostki Luftwaffe, w tym dywizja „Hermann Göring” we Włoszech i w Warszawie, a przemysł lotniczy masowo wykorzystywał pracę przymusową i więźniów obozów koncentracyjnych.

Luftwaffe po wojnie: Norymberga i nowa Luftwaffe

Przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym w Norymberdze stanął Hermann Göring. Uznano go winnym wszystkich czterech zarzutów: spisku, zbrodni przeciwko pokojowi, zbrodni wojennych i zbrodni przeciwko ludzkości, i skazano na śmierć przez powieszenie. W nocy z 15 na 16 października 1946 roku, kilka godzin przed egzekucją, popełnił samobójstwo, zażywając cyjanek. Trybunał nie uznał natomiast sztabu generalnego i naczelnego dowództwa Wehrmachtu za organizację przestępczą, bo uznał, że nie była to organizacja ani grupa w rozumieniu statutu, co nie zwalniało poszczególnych oficerów z odpowiedzialności.

W odrębnym procesie przed amerykańskim trybunałem wojskowym w Norymberdze w 1947 roku skazano Erharda Milcha na dożywocie, głównie za wykorzystywanie pracy niewolniczej; z zarzutu udziału w eksperymentach medycznych został uniewinniony. Wyrok złagodzono do 15 lat, a w 1954 roku Milch wyszedł na wolność. Albert Kesselring, skazany na śmierć przez brytyjski sąd wojskowy za zbrodnie we Włoszech, również uniknął egzekucji i został zwolniony w 1952 roku.

Nie należy mylić Luftwaffe III Rzeszy z dzisiejszymi siłami powietrznymi Niemiec: Luftwaffe Bundeswehry powstała 9 stycznia 1956 roku jako nowa formacja, bez organizacyjnej ciągłości z lotnictwem Göringa, choć w pierwszych latach służyło w niej wielu weteranów, m.in. Erich Hartmann.

Najczęściej zadawane pytania o Luftwaffe

Luftwaffe: co to jest?

Luftwaffe to siły powietrzne III Rzeszy, działające w latach 1935-1945 jako jeden z trzech rodzajów sił zbrojnych Wehrmachtu. Oprócz lotnictwa obejmowały artylerię przeciwlotniczą, wojska spadochronowe, łączność, a od 1942 roku także dywizje polowe. Nazwa po niemiecku oznacza po prostu broń powietrzną.

Kto dowodził Luftwaffe?

Naczelnym dowódcą Luftwaffe był od 1 marca 1935 roku Hermann Göring, od 1940 roku marszałek Rzeszy. W kwietniu 1945 roku Hitler odsunął go od władzy, a ostatnim dowódcą został feldmarszałek Robert Ritter von Greim. Ważne role odgrywali też Erhard Milch, Albert Kesselring, Hans Jeschonnek, Ernst Udet i Wolfram von Richthofen.

Kiedy powstała Luftwaffe?

Luftwaffe oficjalnie utworzono 1 marca 1935 roku, na podstawie dekretu Hitlera z 26 lutego. Publicznie jej istnienie ujawnił Göring w wywiadzie opublikowanym 10 marca 1935 roku. Wcześniej, mimo zakazu traktatu wersalskiego, Niemcy szkolili lotników w tajemnicy, m.in. w Lipiecku w ZSRR.

Jakie samoloty miała Luftwaffe?

Najważniejsze samoloty Luftwaffe to myśliwce Messerschmitt Bf 109 i Focke-Wulf Fw 190, bombowiec nurkujący Junkers Ju 87 Stuka, bombowce Junkers Ju 88, Heinkel He 111 i Dornier Do 17, ciężki myśliwiec Bf 110, transportowy Junkers Ju 52 oraz pierwszy operacyjny myśliwiec odrzutowy Messerschmitt Me 262.

Jaki kolor miał mundur Luftwaffe?

Mundur Luftwaffe był szaroniebieski, w odróżnieniu od szarozielonych mundurów armii. Na prawej piersi noszono orła Luftwaffe w locie ze swastyką w szponach, a kolor patek na kołnierzu wskazywał rodzaj służby, np. złotożółty dla lotników i spadochroniarzy, czerwony dla artylerii przeciwlotniczej.

Dlaczego Luftwaffe przegrała?

Luftwaffe przegrała z powodu przewagi produkcyjnej aliantów, braku ciężkich bombowców strategicznych, ogromnych strat doświadczonych pilotów, braku paliwa po nalotach na zakłady benzyny syntetycznej w 1944 roku oraz błędnych decyzji kierownictwa, w tym obietnicy Göringa zaopatrzenia z powietrza armii okrążonej pod Stalingradem.

Czy spadochroniarze należeli do Luftwaffe?

Tak. Niemieckie wojska spadochronowe (Fallschirmjäger) były częścią Luftwaffe, a nie wojsk lądowych. Ich największą operacją był desant na Kretę w maju 1941 roku, po którym, z powodu ciężkich strat, walczyły głównie jako elitarna piechota.

Jaki związek miała Luftwaffe z Wilczym Szańcem?

W rejonie Wilczego Szańca działała kwatera Luftwaffe Robinson pod Gołdapią, gdzie w 1943 roku zastrzelił się szef sztabu gen. Hans Jeschonnek. Göring miał w kwaterze własny dom i schron, kwaterę obsługiwało lotnisko w Wilamowie, a szef sztabu Luftwaffe gen. Günther Korten zmarł od ran odniesionych w zamachu 20 lipca 1944 roku.

Źródła

1. Wikipedia (en): Luftwaffe (dane o liczebności, stratach i produkcji).
2. Wikipedia (de): Luftwaffe (Wehrmacht).
3. Foreign Relations of the United States 1935, t. II: raport ambasadora W. Dodda z 13 marca 1935 r., Office of the Historian, U.S. Department of State.
4. Wikipedia (en): Lipetsk fighter-pilot school.
5. Wikipedia (en): biogramy Hermanna Göringa, Erharda Milcha, Alberta Kesselringa, Hansa Jeschonnka, Ernsta Udeta, Wolframa von Richthofena, Günthera Kortena, Wernera Kreipego, Adolfa Gallanda i Roberta Ritter von Greima.
6. Wikipedia (en): Bombing of Guernica.
7. Wikipedia (pl): Bombardowanie Wielunia.
8. Wikipedia (pl): Bombardowanie Warszawy (1939).
9. Polish Air Force Memorial Committee: Key facts; Wikipedia (en): Invasion of Poland.
10. Wikipedia (en): Rotterdam Blitz oraz Dunkirk evacuation.
11. Wikipedia (en): Battle of Britain, The Blitz i Coventry Blitz.
12. Wikipedia (en): Battle of Crete.
13. Wikipedia (en): Aerial warfare during Operation Barbarossa.
14. Military History Now: The Stalingrad Airlift, 2022.
15. Wikipedia (en): Defence of the Reich oraz Operation Bodenplatte.
16. Wikipedia (en), artykuły o samolotach: Bf 109, Fw 190, Ju 87, Ju 88, He 111, Do 17, Ju 52, Bf 110, Me 262.
17. Wikipedia (en): Luftwaffe Field Division oraz Fallschirm-Panzer Division 1 Hermann Göring.
18. Wikipedia (en): Uniforms of the Luftwaffe (1935-1945) oraz Corps colours of the Luftwaffe (1935-1945).
19. Bundesarchiv: Der Kommandant Führerhauptquartier (wykaz pociągów dowodzenia).
20. Warmińsko-Mazurski Fundusz Filmowy: Gołdap: Luftwaffe bunkers and Göring’s quarters.
21. Wikipedia (en): Reichsjägerhof Rominten.
22. Wikipedia (en): Wolf’s Lair, Wilamowo, Kętrzyn County oraz 20 July plot.
23. National Geographic Polska: Archeolodzy rozwikłali tajemnicę domu Göringa. W Wilczym Szańcu odkryto cmentarz.
24. Wikipedia (en): Sigmund Rascher, Doctors’ trial oraz Milch trial.
25. Wyrok Międzynarodowego Trybunału Wojskowego, część o organizacjach przestępczych: The Avalon Project, Yale Law School.
26. Wikipedia (en): German Air Force (Luftwaffe Bundeswehry).