SS (Schutzstaffel): historia, struktura, zbrodnie i symbole formacji Himmlera

SS, czyli Schutzstaffel („sztafeta ochronna”), była formacją NSDAP, która z kilkuosobowej straży przybocznej Hitlera wyrosła na najpotężniejszą organizację III Rzeszy. Pod wodzą Heinricha Himmlera SS kontrolowała policję i Gestapo, zarządzała obozami koncentracyjnymi, wystawiła własne wojsko, czyli Waffen-SS, a w czasie wojny zorganizowała i przeprowadziła Holokaust. Jej ludzie mordowali polską inteligencję w 1939 roku, tłumili powstanie w getcie warszawskim i wymordowali mieszkańców Woli w 1944 roku. Esesmani strzegli też Hitlera w Wilczym Szańcu, a sam Himmler miał na Mazurach własną kwaterę polową Hochwald. Poniżej opisujemy całą historię SS: od powstania w monachijskich piwiarniach, przez strukturę, ideologię, mundury i stopnie, po zbrodnie, wyrok w Norymberdze i powojenne mity.

SS w skrócie

• Pełna nazwa: Schutzstaffel der NSDAP, dosłownie „sztafeta ochronna” lub „oddział ochronny” partii nazistowskiej.
• Powstanie: 1925 rok jako straż przyboczna Hitlera; poprzedniczki to Stabswache i Stoßtrupp Adolf Hitler z 1923 roku. Sama SS za datę założenia uznawała 9 listopada 1925 roku.
• Przywódca: Heinrich Himmler, Reichsführer-SS od 6 stycznia 1929 do 29 kwietnia 1945 roku.
• Główne człony: Allgemeine SS (ogólna), Waffen-SS (zbrojna), SS-Totenkopfverbände (straże obozów), SD (służba bezpieczeństwa) oraz kilkanaście urzędów głównych, w tym RSHA i WVHA.
• Liczebność: ok. 280 ludzi w 1929 roku, ok. 52 tys. na początku 1933 roku, ok. 209 tys. pod koniec 1933 roku i blisko 800 tys. w połowie 1944 roku. Przez Waffen-SS przeszło ok. 900 tys. ludzi.
• Dewiza: „Meine Ehre heißt Treue”, czyli „Moim honorem jest wierność”.
• Symbol: podwójna runa Sig w kształcie błyskawic oraz trupia czaszka (Totenkopf).
• Odpowiedzialność: obozy koncentracyjne, Einsatzgruppen, Holokaust, akcje eksterminacyjne w Polsce i zbrodnie wojenne w całej Europie.
• Koniec: rozbita w maju 1945 roku, formalnie zakazana przez Sojuszniczą Radę Kontroli 10 października 1945 roku; 1 października 1946 roku Międzynarodowy Trybunał Wojskowy w Norymberdze uznał SS za organizację przestępczą.

Co to jest SS i co oznacza skrót

SS to skrót od niemieckiego słowa Schutzstaffel. „Schutz” znaczy ochrona, a „Staffel” to sztafeta, eskadra lub niewielki oddział. Najlepiej oddaje to polskie tłumaczenie „oddział ochronny” albo „sztafeta ochronna”. Nazwa dobrze opisuje pierwotne zadanie formacji: kilkunastu zaufanych ludzi miało pilnować Hitlera podczas wieców i chronić zebrania partii przed bojówkami komunistów.

Z biegiem lat SS przestała być ochroną kogokolwiek, a stała się instytucją, którą historycy nazywają „państwem w państwie”. Pod koniec lat 30. Reichsführer-SS kontrolował całą niemiecką policję, w tym Gestapo, prowadził obozy koncentracyjne, miał własny wywiad, własne sądy, przedsiębiorstwa, instytut badawczy i ośrodki szkoleniowe. W czasie wojny doszło do tego wojsko liczące setki tysięcy żołnierzy oraz cały aparat zagłady Żydów.

SS była organizacją partyjną, a nie państwową. Formalnie należała do NSDAP, tak jak SA czy Hitlerjugend. W praktyce, dzięki temu, że Himmler był jednocześnie szefem policji państwowej, granica między partią a państwem całkowicie się zatarła. Esesman mógł być policjantem, urzędnikiem, strażnikiem obozu, żołnierzem frontowym albo naukowcem, a często łączył kilka tych ról.

W języku polskim słowo „esesman” oznacza członka SS, a przymiotnik „esesowski” odnosi się do formacji i jej ludzi. Słowniki notują też potoczne „SS-man”. Skrót SS czyta się po polsku „es-es”.

Geneza SS: od straży sztabowej do Schutzstaffel (1923-1929)

Na początku lat 20. NSDAP była niewielką partią monachijską, a jej zebrania w piwiarniach często kończyły się bójkami. Partia miała już bojówkę, czyli SA (Sturmabteilung), ale SA szybko rosła i Hitler nie ufał jej w pełni. Dlatego wiosną 1923 roku utworzono niewielką Stabswache, czyli straż sztabową, złożoną z kilku zaufanych ludzi. Dowodzili nią Julius Schreck i Joseph Berchtold, obaj później ważni w historii SS.

Kilka tygodni później straż przemianowano na Stoßtrupp Adolf Hitler, czyli oddział uderzeniowy Adolfa Hitlera. Ta kilkudziesięcioosobowa grupa wzięła udział w nieudanym puczu monachijskim 8-9 listopada 1923 roku. Po klęsce puczu partię zdelegalizowano, Hitler trafił do więzienia w Landsbergu, a Stoßtrupp rozwiązano.

Gdy Hitler wyszedł z więzienia i odbudowywał NSDAP, potrzebował znowu osobistej ochrony. 1 kwietnia 1925 roku polecił Juliusowi Schreckowi utworzyć nową straż. Początkowo nazywała się Schutzkommando, potem Sturmstaffel, a jeszcze w 1925 roku otrzymała nazwę Schutzstaffel. Pierwszą grupę tworzyło zaledwie ośmiu ludzi. Według zasad z tamtych lat w każdej miejscowości SS miała liczyć jedynie około dziesięciu członków i dowódcę, aby pozostać elitą, a nie masową organizacją.

SS przez pierwsze lata była podporządkowana SA i pozostawała w jej cieniu. Kolejni szefowie zmieniali się często: Julius Schreck (od 1925), Joseph Berchtold (od kwietnia 1926, to on wprowadził tytuł Reichsführer-SS) i Erhard Heiden (od marca 1927). W 1927 roku zastępcą Heidena został młody agronom z Bawarii, Heinrich Himmler. Gdy Heiden odszedł w styczniu 1929 roku, Hitler powierzył SS Himmlerowi.

Himmler przejmuje SS: od 280 ludzi do „zakonu”

6 stycznia 1929 roku Heinrich Himmler został Reichsführerem-SS. Przejmował formację, która według większości źródeł liczyła około 280 członków (wyrok trybunału w Norymberdze podaje liczbę 980, różnica wynika z innego sposobu liczenia). Himmler miał 28 lat, nie miał doświadczenia frontowego ani wybitnego wykształcenia, ale miał wizję: chciał zbudować z SS elitarny „zakon” ludzi wyselekcjonowanych pod względem „rasowym”, ślepo posłusznych Hitlerowi i gotowych do każdego zadania.

Już w pierwszych latach Himmler wprowadził zasady, które odróżniały SS od SA. Kandydaci musieli udowodnić „aryjskie” pochodzenie, spełniać wymogi wzrostu i wyglądu oraz zobowiązać się do całkowitego posłuszeństwa. Pod koniec 1931 roku powstał Urząd Rasy (Rasseamt), zalążek późniejszego Głównego Urzędu Rasy i Osadnictwa (RuSHA). Latem 1931 roku Himmler utworzył też partyjną służbę wywiadowczą, z której wyrosła SD, i powierzył ją młodemu, wyrzuconemu z marynarki oficerowi Reinhardowi Heydrichowi.

Wzrost był gwałtowny. Pod koniec 1932 roku SS liczyła około 52 tys. ludzi. Po przejęciu władzy przez Hitlera w styczniu 1933 roku do organizacji zgłaszały się tłumy, także z wyższych sfer, i do grudnia 1933 roku liczebność skoczyła do około 209 tys. Himmler zaczął wtedy zamykać nabór i usuwać z SS ludzi, których uznawał za niepewnych, alkoholików czy karierowiczów.

Równolegle Himmler przejmował policję. W marcu 1933 roku został komisarycznym prezydentem policji w Monachium, a potem szefem policji politycznej w Bawarii. To on zapowiedział otwarcie obozu w Dachau, pierwszego obozu koncentracyjnego SS. Do wiosny 1934 roku kontrolował policje polityczne niemal wszystkich krajów Rzeszy, a w kwietniu 1934 roku przejął od Göringa także pruskie Gestapo. 17 czerwca 1936 roku został mianowany „Reichsführerem-SS i szefem niemieckiej policji”, co oznaczało, że jedna osoba dowodziła partyjną formacją i całym aparatem policyjnym państwa.

SS a SA: noc długich noży i usamodzielnienie

Do połowy 1934 roku SS formalnie podlegała szefowi sztabu SA, Ernstowi Röhmowi. SA była wtedy ogromna, liczyła kilka milionów ludzi i marzyła o „drugiej rewolucji” oraz przejęciu roli armii. To budziło niepokój generałów Reichswehry, przemysłowców i samego Hitlera, który potrzebował poparcia wojska.

W nocy z 29 na 30 czerwca 1934 roku Hitler uderzył. Podczas akcji nazwanej później nocą długich noży (oficjalnie „puczem Röhma”) esesmani i funkcjonariusze Gestapo aresztowali i zamordowali przywódców SA, w tym samego Röhma, zastrzelonego 1 lipca w monachijskim więzieniu Stadelheim. Przy okazji zabito też ludzi zupełnie niezwiązanych z SA: byłego kanclerza generała Kurta von Schleichera z żoną, Gregora Strassera i konserwatywnych współpracowników wicekanclerza von Papena. Oficjalnie mówiono o 77 ofiarach, historycy podają najczęściej 85, a niektóre szacunki mówią o ponad 150.

Dla SS była to chwila przełomowa. 20 lipca 1934 roku Hitler wydał zarządzenie, w którym „w uznaniu wielkich zasług SS, zwłaszcza w związku z wydarzeniami 30 czerwca 1934 roku”, podniósł SS do rangi samodzielnej organizacji w ramach NSDAP. Od tego dnia Reichsführer-SS odpowiadał bezpośrednio przed Hitlerem. SA zachowała liczebność, ale straciła polityczne znaczenie. SS przejęła też wyłączną kontrolę nad obozami koncentracyjnymi.

Czym się różniło SS od SA

SA była masową bojówką uliczną partii, nazywaną od koloru mundurów „brunatnymi koszulami”. Przyjmowała niemal każdego, rekrutowała się w dużej mierze spośród bezrobotnych i weteranów, a jej siłą była liczba i przemoc na ulicach. SS od początku była mała, wyselekcjonowana i elitarna, nosiła czarne mundury, a jej członkowie musieli spełniać wymogi „rasowe”. Po 1934 roku SA zeszła na margines, służyła głównie do szkolenia przedwojskowego i parad, a SS przejęła realną władzę: policję, obozy i wywiad.

Chronologia SS

Struktura SS: Allgemeine SS, SS-VT, Totenkopfverbände i Waffen-SS

SS nie była jednolitą formacją, lecz zbiorem bardzo różnych organizacji połączonych osobą Himmlera, wspólną ideologią, mundurem i systemem stopni. Najprościej podzielić ją na cztery główne człony.

Allgemeine SS, czyli „ogólna SS”

To trzon organizacji z czasów przed wojną. Jej członkowie zwykle nie byli zawodowcami: pracowali w swoich zawodach, a w SS spotykali się na zbiórkach, szkoleniach i uroczystościach. Do Allgemeine SS należeli też ludzie z elit, którym Himmler nadawał honorowe stopnie: arystokraci, przemysłowcy, lekarze, profesorowie i wyżsi urzędnicy. Na początku wojny liczyła około 240-260 tys. członków, ale większość z nich szybko trafiła do Wehrmachtu lub Waffen-SS. Allgemeine SS dzieliła się terytorialnie na Oberabschnitte (okręgi główne), Abschnitte, Standarten (pułki), Sturmbanne (bataliony) i Stürme (kompanie).

SS-Verfügungstruppe (SS-VT)

Od 1934 roku SS tworzyła skoszarowane, uzbrojone oddziały „do dyspozycji” (Verfügung), formalnie przeznaczone do zadań wewnętrznych, a w razie wojny do działań u boku armii. Najsłynniejszym z nich była Leibstandarte SS Adolf Hitler, wywodząca się z oddziału 120 esesmanów, których Sepp Dietrich wybrał w marcu 1933 roku do ochrony kancelarii Rzeszy w Berlinie. Obok niej powstały pułki „Deutschland” i „Germania”, a później „Der Führer”. SS-VT stała się zalążkiem Waffen-SS.

SS-Totenkopfverbände (SS-TV)

Oddziały „trupiej czaszki” pełniły służbę wartowniczą w obozach koncentracyjnych. Ich twórcą był Theodor Eicke, komendant Dachau, a od 1934 roku inspektor obozów koncentracyjnych. To w Dachau wypracowano regulamin kar i system szkolenia strażników, w którym więźnia traktowano jak wroga pozbawionego jakichkolwiek praw. W 1939 roku z ludzi SS-TV utworzono dywizję SS „Totenkopf”, a obozy przejęli w dużej mierze starsi rezerwiści i esesmani niezdolni do walki.

Waffen-SS, czyli zbrojna SS

Nazwa Waffen-SS pojawia się w dokumentach jesienią 1939 roku, a upowszechnia w 1940 roku. Objęła połączone oddziały SS-VT i SS-TV, a z czasem dziesiątki nowych dywizji. Waffen-SS walczyła na wszystkich frontach u boku Wehrmachtu i podlegała mu operacyjnie, ale pozostawała częścią SS: rekrutację, szkolenie, wyposażenie i ideologię kontrolował Himmler. Jej historię opisujemy szerzej w osobnej sekcji poniżej.

Obok tych członów istniały: SD, czyli służba bezpieczeństwa, policyjny aparat RSHA, osobista ochrona Hitlera (Führerbegleitkommando i Reichssicherheitsdienst), formacje konne (Reiter-SS), lotnicze i motorowe, a także dziesiątki instytucji wyspecjalizowanych: od stowarzyszenia Lebensborn po instytut Ahnenerbe.

Główne urzędy SS (Hauptämter)

W miarę rozrostu SS powstawały wyspecjalizowane urzędy centralne. W latach 1942-1944 było ich dwanaście. To właśnie w tych biurach w Berlinie planowano deportacje, eksploatację więźniów, przesiedlenia i rekrutację. Najważniejsze z nich zestawiamy w tabeli.

Pozostałe urzędy główne zajmowały się kadrami (SS-Personalhauptamt), sądownictwem SS (Hauptamt SS-Gericht) i nadzorem nad elitarnymi szkołami partyjnymi Napola (urząd Augusta Heißmeyera).

Lebensborn i Ahnenerbe

Dwie instytucje SS budzą szczególne zainteresowanie. Stowarzyszenie Lebensborn („źródło życia”), założone w grudniu 1935 roku, prowadziło domy porodowe dla żon esesmanów i dla niezamężnych matek dzieci uznanych za „rasowo wartościowe”, a także wspierało wielodzietne rodziny SS. W czasie wojny włączyło się w rabunek dzieci: tysiące dzieci z Polski i innych okupowanych krajów, wybranych według kryteriów „rasowych”, trafiało do niemieckich rodzin, a ich tożsamość zacierano. Problem ten dotyczył szczególnie Zamojszczyzny.

Ahnenerbe („dziedzictwo przodków”) powstało 1 lipca 1935 roku jako towarzystwo badawcze Himmlera, Richarda Walthera Darrégo i Hermana Wirtha. Miało dostarczać „naukowych” dowodów na wyższość rasy germańskiej, organizowało wyprawy archeologiczne (słynna ekspedycja do Tybetu w latach 1938-1939), badania runiczne i folklorystyczne. W czasie wojny jego Instytut Badań Naukowych dla Celów Wojskowych współuczestniczył w zbrodniczych eksperymentach medycznych na więźniach obozów, a dla kolekcji szkieletów w Strasburgu zamordowano ponad osiemdziesiąt osób przywiezionych z Auschwitz.

SD, RSHA i Gestapo: aparat terroru pod szyldem SS

SD (Sicherheitsdienst des Reichsführers-SS) zaczęła jako partyjny wywiad, który miał tropić wrogów w szeregach NSDAP i obserwować przeciwników politycznych. W sierpniu 1934 roku stała się jedyną służbą wywiadu politycznego partii. Jej szef, Reinhard Heydrich, kierował jednocześnie policją bezpieczeństwa (Sipo), czyli Gestapo i policją kryminalną.

27 września 1939 roku, w trakcie kampanii w Polsce, oba aparaty połączono w Główny Urząd Bezpieczeństwa Rzeszy (RSHA). Urząd III to była SD wewnętrzna (Otto Ohlendorf), Urząd IV to Gestapo (Heinrich Müller), Urząd V to Kripo (Arthur Nebe), a Urząd VI to wywiad zagraniczny (później Walter Schellenberg). W RSHA działał referat IV B 4 Adolfa Eichmanna, który organizował deportacje Żydów do obozów zagłady.

W ten sposób państwowa policja i partyjna służba SS stały się jednym organizmem. Funkcjonariusze Gestapo i Kripo otrzymywali stopnie SS, a esesmani SD obsadzali komendy policji bezpieczeństwa w okupowanych krajach. Szczegółową historię tajnej policji, jej metod i katowni w Polsce opisujemy w artykule Gestapo: tajna policja III Rzeszy.

Waffen-SS: zbrojne ramię SS

Himmler od początku chciał, aby SS miała własne wojsko, niezależne od tradycyjnej armii. Generałowie Wehrmachtu patrzyli na to z niechęcią, dlatego przed wojną oddziały SS-VT były nieliczne i formalnie przeznaczone do zadań porządkowych. Przełomem była wojna. W kampanii polskiej 1939 roku walczyły pułki SS i Leibstandarte, a jesienią 1939 roku Himmler przekonał Hitlera do utworzenia pełnych dywizji SS.

Waffen-SS rosła błyskawicznie. Według danych zebranych przez niemieckich historyków pod koniec 1938 roku liczyła niespełna 23 tys. ludzi, w maju 1940 roku ponad 90 tys., we wrześniu 1942 roku ponad 236 tys., pod koniec 1943 roku około 500 tys., a w szczytowym momencie, 30 czerwca 1944 roku, około 594 tys. Łącznie przez jej szeregi przeszło około 900 tys. ludzi. Nadano 38 numerów dywizji, ale nigdy nie istniały one wszystkie naraz, a część była w praktyce słabymi grupami bojowymi.

Na początku Waffen-SS przyjmowała tylko ochotników z Rzeszy spełniających surowe wymogi. Gdy zabrakło ludzi, Himmler sięgnął po Volksdeutschów, czyli Niemców z innych krajów, a od 1941 roku po cudzoziemców. Powstały dywizje złożone z ochotników z krajów uznawanych za „germańskie”, jak 5. Dywizja Pancerna SS „Wiking” (Duńczycy, Holendrzy, Norwegowie, Flamandowie, Finowie), a potem formacje, które przeczyły ideologii „rasowej”: 13. Dywizja Górska SS „Handschar” z bośniackich muzułmanów, 14. Dywizja Grenadierów SS „Galizien” z ochotników z zachodniej Ukrainy, dywizje łotewskie i estońska. Od 1944 roku Niemcy z Rzeszy stanowili już mniej niż połowę stanu, a coraz większą część stanowili poborowi.

Waffen-SS uchodziła za formację elitarną. Jej najsilniejsze dywizje pancerne, czyli LSSAH, „Das Reich”, „Totenkopf”, „Wiking” i „Hitlerjugend”, otrzymywały najlepszy sprzęt, w tym czołgi Panther i Tiger, i walczyły w kluczowych bitwach, od Charkowa i Kurska po Normandię i Ardeny. Jednocześnie to właśnie jednostki Waffen-SS popełniły wiele najgłośniejszych zbrodni wojennych: w Oradour-sur-Glane, Malmedy czy Marzabotto. Jej żołnierze brali też udział w zwalczaniu partyzantów, pacyfikacjach wsi i mordowaniu Żydów na Wschodzie.

Po wojnie weterani Waffen-SS przez dziesięciolecia przekonywali, że byli „żołnierzami jak wszyscy inni”. Historycy ten obraz obalili: Waffen-SS była częścią organizacji zbrodniczej, wymieniała kadry z obozami koncentracyjnymi, a jej dywizje miały na koncie liczne masakry. Różnice między stopniami Waffen-SS a Wehrmachtu omawiamy w artykule Stopnie wojskowe Wehrmachtu i Waffen-SS.

Ilu było esesmanów: liczebność SS w latach 1925-1945

Statystyki SS nie sumują się idealnie, bo wielu esesmanów figurowało jednocześnie w kilku formacjach, a członkowie Allgemeine SS powołani do Wehrmachtu formalnie pozostawali w organizacji. Podane liczby warto więc traktować jako przybliżone.

Ideologia SS: selekcja, „czystość krwi” i wierność

Ideologia SS była skrajną wersją narodowego socjalizmu. Himmler wierzył, że historia jest walką ras, a Niemcy muszą stworzyć nową, „nordycką” elitę, która przejmie władzę w Europie i zasiedli „przestrzeń życiową” na Wschodzie. SS miała być zarodkiem tej elity: zakonem wojowników i osadników, związanych krwią i przysięgą.

Selekcja „rasowa” i wywód przodków

Kandydat do SS musiał udowodnić „aryjskie” pochodzenie. Szeregowi esesmani przedstawiali dokumenty dotyczące przodków do 1800 roku, a kandydaci na oficerów do 1750 roku. W praktyce tak dokładny wywód był często niemożliwy i od 1936 roku stosowano go w złagodzonej formie. Liczył się też wygląd: wzrost (dla oficerów co najmniej 174 cm), budowa ciała i „nordyckie” rysy, oceniane według specjalnej skali opracowanej przez antropologów z RuSHA.

Rozkaz o małżeństwach

31 grudnia 1931 roku Himmler wydał tzw. rozkaz o zaręczynach i małżeństwach (SS-Befehl A Nr. 65). Od 1 stycznia 1932 roku każdy nieżonaty esesman musiał uzyskać zgodę Reichsführera na ślub. Narzeczona przechodziła badania lekarskie i „rasowe”, a także sprawdzanie pochodzenia. Kto ożenił się mimo odmowy, był usuwany z SS. Dane rodzin wpisywano do „Księgi Rodów SS” (Sippenbuch). Himmler oczekiwał, że każda rodzina esesmana będzie mieć co najmniej czworo dzieci.

Wierność i posłuszeństwo

Dewiza SS brzmiała „Meine Ehre heißt Treue”, czyli „Moim honorem jest wierność”. Wyryto ją na klamrach pasów esesmanów. Wierność rozumiano dosłownie: jako bezwarunkowe posłuszeństwo wobec Hitlera i przełożonych, także wtedy, gdy rozkaz oznaczał zabijanie bezbronnych ludzi. Przysięgę esesmani składali osobiście Hitlerowi, obiecując mu „wierność i męstwo” oraz posłuszeństwo „aż do śmierci”.

Himmler zachęcał esesmanów do porzucenia Kościołów i deklarowania się jako „gottgläubig”, czyli wierzący w Boga poza chrześcijaństwem. W SS promowano „germańskie” obrzędy, jak święto przesilenia zimowego zamiast Bożego Narodzenia czy własne ceremonie nadawania imion dzieciom i ślubów.

Wewelsburg: „zamek zakonu”

W 1934 roku SS przejęła renesansowy zamek Wewelsburg koło Paderborn w Westfalii. Himmler chciał uczynić z niego ideologiczne centrum SS, miejsce spotkań najwyższych dowódców i przechowywania pierścieni zmarłych esesmanów. Do przebudowy zamku i okolicy zmuszono więźniów: od 1939 roku działało tam komando z Sachsenhausen, a od 1941 roku samodzielny obóz koncentracyjny Niederhagen. Przeszło przez niego około 3900 więźniów, a co najmniej 1285 zginęło. W marcu 1945 roku, przed nadejściem Amerykanów, esesmani na rozkaz Himmlera podpalili i wysadzili część zamku. Dziś działa tu muzeum z miejscem pamięci ofiar.

Wokół Wewelsburga narosło wiele mitów: o „rycerzach okrągłego stołu” Himmlera, okultystycznych rytuałach czy symbolu „czarnego słońca” w posadzce jednej z sal. Większość z nich to powojenne fantazje, chętnie podchwytywane przez neonazistów i ezoteryków. Historycy podkreślają, że realną historią tego miejsca jest przede wszystkim praca przymusowa i śmierć więźniów.

Mundury i symbole SS

Czarny mundur SS, wprowadzony w 1932 roku, stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli III Rzeszy. Zaprojektowali go Karl Diebitsch, malarz i oficer SS, oraz grafik Walter Heck. Czarny kolor miał wyróżniać SS na tle brunatnej SA i budzić respekt. Od połowy lat 30. formacje zbrojne nosiły mundury polowe w kolorze szarozielonym (feldgrau), a pod koniec lat 30. szary mundur stał się codziennym ubiorem większości esesmanów. Czarne mundury służyły głównie do uroczystości.

Runy Sig

Znak SS to dwie runy Sig w kształcie błyskawic. Zaprojektował go około 1929-1930 roku Walter Heck, ten sam grafik, który współtworzył mundur. Początkowo znak traktowano po prostu jako „błyskawice”, interpretację runiczną dopisano mu później, zgodnie z fascynacją Himmlera germańską przeszłością. Niemieckie maszyny do pisania z czasów III Rzeszy miały nawet specjalny klawisz z runami SS.

Runa Sig (ᛋ) pochodzi z dawnego alfabetu runicznego, w którym oznaczała głoskę „s” i słońce. Nazistowscy ezoterycy, przede wszystkim Guido von List i jego zwolennicy, przypisali jej znaczenie „Sieg”, czyli zwycięstwo. Podwójna runa była więc jednocześnie inicjałami SS i symbolem „podwójnego zwycięstwa”. Znak noszono na prawej patce kołnierza munduru, malowano na hełmach, umieszczano na flagach, proporcach, sztandarach, dokumentach i odznakach. Charakterystyczny kształt błyskawic sprawił, że stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli III Rzeszy. Dziś jest zakazany w Niemczech i Austrii, a w Polsce jego użycie w celu propagowania nazizmu jest przestępstwem z art. 256 Kodeksu karnego.

Trupia czaszka (Totenkopf)

Trupia czaszka nie była wymysłem SS. To stary symbol pruskich huzarów: czarne mundury z czaszką nosili huzarzy Fryderyka Wielkiego, a później pułki przybocznych huzarów. Symbolizowała gotowość do walki na śmierć i życie. SS przejęła go w latach 20. i nosiła na czapkach. W formacjach obozowych i dywizji „Totenkopf” czaszka była też noszona na kołnierzu.

Dla esesmanów czaszka ze skrzyżowanymi piszczelami oznaczała wierność aż do śmierci i gotowość oddania życia za Führera. Metalowa czaszka umieszczona na czapce pod orłem była obowiązkowym elementem munduru każdego członka SS, od szeregowca po Himmlera. Ten sam motyw zdobił pierścień SS (o nim niżej), sztandary jednostek i proporce pojazdów. Najmocniej kojarzy się jednak z oddziałami strażników obozów koncentracyjnych, czyli SS-Totenkopfverbände, oraz z wywodzącą się z nich 3. Dywizją Pancerną SS „Totenkopf”.

Nie każda trupia czaszka z tamtego okresu oznacza SS. Własne wersje tego symbolu, nawiązujące do tradycji huzarów, nosili też żołnierze niemieckich wojsk pancernych Wehrmachtu na patkach kołnierza czarnych kurtek, a wcześniej członkowie niektórych Freikorpsów. Czaszki używano również w wielu innych armiach świata, także w Wojsku Polskim, gdzie nosiły ją m.in. formacje kawalerii ochotniczej w 1920 roku. Przy ocenie zabytków i pamiątek liczy się więc dokładny wzór czaszki i kontekst.

Pierścień z trupią czaszką

Od 1933-1934 roku Himmler nadawał zasłużonym esesmanom srebrny pierścień z trupią czaszką i runami (SS-Ehrenring, potocznie Totenkopfring). Był to prezent osobisty od Reichsführera, a nie odznaczenie państwowe. Po śmierci posiadacza pierścień należało zwrócić; zbierano je w Wewelsburgu. Pod koniec wojny pierścienie przechowywane w zamku zostały ukryte i do dziś ich los nie jest znany.

Tatuaż grupy krwi

Esesmani, zwłaszcza w Waffen-SS, mieli wytatuowaną po wewnętrznej stronie lewego ramienia literę oznaczającą grupę krwi. Miało to ułatwić transfuzję w razie ciężkiej rany. Po wojnie tatuaż stał się dla aliantów prostym sposobem identyfikacji esesmanów w obozach jenieckich, dlatego wielu z nich próbowało go usuwać, a przez to blizna w tym miejscu była równie podejrzana.

Czy Hugo Boss zaprojektował mundury SS?

To jeden z najpopularniejszych mitów. Hugo Boss nie zaprojektował czarnego munduru SS, zrobili to Diebitsch i Heck. Firma Bossa z Metzingen szyła jednak mundury dla SS, SA, Hitlerjugend i Wehrmachtu, a sam Boss był członkiem NSDAP od 1931 roku. W czasie wojny w zakładzie pracowali robotnicy przymusowi, w tym kobiety z Polski. W 2011 roku firma opublikowała zamówione studium historyczne i oficjalnie przeprosiła za ten okres.

Stopnie w SS

SS miała własny system stopni, wywodzący się z nazw jednostek SA (Sturm, Sturmbann, Standarte). Stopnie te obowiązywały w całej organizacji, od Allgemeine SS po Waffen-SS. Poniżej zestawienie z odpowiednikami w armii niemieckiej i orientacyjnymi odpowiednikami polskimi.

Dopasowanie stopni podoficerskich jest umowne, bo systemy nie pokrywały się dokładnie. Stopień Reichsführer-SS był w praktyce funkcją jednej osoby, a nie zwykłym stopniem. Pełne zestawienie stopni z dystynkcjami opisujemy w artykule o stopniach Wehrmachtu i Waffen-SS, a polskie stopnie w tekście o stopniach w Wojsku Polskim.

SS i obozy koncentracyjne

Obozy koncentracyjne od początku były domeną SS. W marcu 1933 roku Himmler, jako prezydent policji w Monachium, zapowiedział otwarcie w Dachau „pierwszego obozu koncentracyjnego dla więźniów politycznych”. Pierwsze transporty dotarły tam 22 marca 1933 roku. Theodor Eicke, komendant od czerwca 1933 roku, stworzył w Dachau system, który potem przeniesiono do wszystkich obozów: regulamin kar, w tym chłostę i karę śmierci, podział na więźniów i „wrogów”, szkolenie strażników w pogardzie i brutalności.

Przez Dachau przeszło ponad 200 tys. więźniów, a co najmniej 40 tys. zginęło. Obóz wyzwolili Amerykanie 29 kwietnia 1945 roku. Wzorowane na nim były kolejne obozy: Sachsenhausen, Buchenwald, Flossenbürg, Mauthausen, Ravensbrück, a w czasie wojny Auschwitz, Stutthof, Gross-Rosen czy Majdanek. Do 1942 roku obozami zarządzał Inspektorat Obozów Koncentracyjnych (IKL), a potem Grupa Urzędów D w WVHA Oswalda Pohla.

W czasie wojny obozy stały się także źródłem taniej siły roboczej. SS wynajmowała więźniów firmom zbrojeniowym i budowlanym, prowadziła własne przedsiębiorstwa, od kamieniołomów po manufakturę porcelany, a zyski trafiały do jej kasy. Praca w nieludzkich warunkach, głód i choroby zabijały więźniów masowo, a pojęcie „wyniszczenia przez pracę” stało się częścią systemu.

SS i Holokaust

Od 1939 roku SS odpowiadała za „kwestię żydowską”, a od 1941 roku planowała i przeprowadziła tzw. ostateczne rozwiązanie, czyli wymordowanie europejskich Żydów. Organizatorami byli Himmler, Heydrich i podlegli im urzędnicy RSHA, z Adolfem Eichmannem na czele. W styczniu 1942 roku Heydrich zwołał konferencję w Wannsee, na której koordynowano deportacje z udziałem przedstawicieli ministerstw.

Einsatzgruppen

Po ataku na ZSRR w czerwcu 1941 roku za frontem ruszyły cztery grupy operacyjne SD i Sipo (Einsatzgruppen A, B, C i D), liczące łącznie około 3000 ludzi. Wspierane przez bataliony policji, formacje Waffen-SS, kolaborantów i jednostki Wehrmachtu, rozstrzeliwały Żydów, komunistów, Romów i jeńców. Tylko w pierwszych dziewięciu miesiącach wojny z ZSRR zamordowały ponad pół miliona ludzi. W wąwozie Babi Jar pod Kijowem 29-30 września 1941 roku zabito według niemieckich raportów 33 771 Żydów. Łącznie ofiar rozstrzeliwań na okupowanych terenach sowieckich było co najmniej półtora miliona, a jedna trzecia żydowskich ofiar Holokaustu zginęła właśnie od kul, a nie w komorach gazowych.

Akcja Reinhardt i obozy zagłady

W okupowanej Polsce SS zbudowała obozy, których jedynym celem było zabijanie. W ramach Akcji Reinhardt, kierowanej z Lublina przez Odilo Globocnika, w Bełżcu, Sobiborze i Treblince zamordowano około 1,5-1,7 mln Żydów. Przechwycony przez Brytyjczyków telegram Hermanna Höflego ze stycznia 1943 roku podawał, że do końca 1942 roku w obozach Akcji Reinhardt zabito 1 274 166 osób. Największym obozem zagłady był Auschwitz-Birkenau, gdzie zginęło około 1,1 mln ludzi, w zdecydowanej większości Żydów. Całą tę machinę obsługiwali esesmani: od komendantów, takich jak Rudolf Höß, przez lekarzy prowadzących selekcje, po strażników.

Niemiecki aparat zagłady działał na terenie okupowanej Polski, dlatego określenie „polskie obozy” jest fałszywe. Piszemy o tym w tekście o niemieckiej propagandzie i micie „polskich obozów”.

Zbrodnie SS w Polsce

Polska była pierwszym krajem, w którym SS na masową skalę prowadziła politykę eksterminacji. Od pierwszych dni wojny w 1939 roku za frontem szły Einsatzgruppen Sipo i SD.

Intelligenzaktion 1939-1940

Jesienią 1939 roku Einsatzgruppen wraz z bojówkami miejscowych Niemców (Volksdeutscher Selbstschutz) przeprowadziły akcję eksterminacji polskich elit, nazwaną Intelligenzaktion. Mordowano nauczycieli, księży, urzędników, ziemian, działaczy społecznych i kombatantów według przygotowanych wcześniej list. Do końca 1939 roku zginęło około 40 tys. osób, a całkowite szacunki dla lat 1939-1940 sięgają kilkudziesięciu tysięcy, według niektórych autorów nawet 100 tys. Symbolem tej zbrodni są Piaśnica na Pomorzu, Lasy Szpęgawskie i Fordon.

Palmiry i AB-Aktion

Wiosną i latem 1940 roku na terenie Generalnego Gubernatorstwa przeprowadzono Nadzwyczajną Akcję Pacyfikacyjną (AB-Aktion). W lesie pod Palmirami w latach 1939-1941 Niemcy rozstrzelali więźniów warszawskich więzień, w tym z Pawiaka i z siedziby Gestapo przy alei Szucha. Wśród ofiar byli marszałek Sejmu Maciej Rataj, olimpijczyk Janusz Kusociński i wielu przedstawicieli warszawskiej inteligencji. Po wojnie ekshumowano tam 1734 ciała, z których zidentyfikowano 470.

Powstanie w getcie warszawskim

19 kwietnia 1943 roku, gdy SS przystąpiła do ostatecznej likwidacji getta warszawskiego, żydowscy bojownicy podjęli walkę. Tłumienie powstania przejął SS-Brigadeführer Jürgen Stroop. Jego oddziały systematycznie podpalały budynek po budynku, wypędzając ludzi z bunkrów. 16 maja 1943 roku Stroop wysadził Wielką Synagogę na Tłomackiem i zameldował: „Es gibt keinen jüdischen Wohnbezirk in Warschau mehr!” („Żydowskiej dzielnicy mieszkaniowej w Warszawie już nie ma!”). W swoim raporcie wyliczył ponad 56 tys. schwytanych lub zabitych Żydów. Album z raportu, z fotografiami wykonanymi przez esesmanów, stał się jednym z najważniejszych dowodów zbrodni w Norymberdze.

Rzeź Woli

W pierwszych dniach Powstania Warszawskiego, 5-7 sierpnia 1944 roku, oddziały grupy bojowej SS-Gruppenführera Heinza Reinefartha, w tym osławiony pułk SS Oskara Dirlewangera złożony z kryminalistów, oraz policja i kolaboranci z RONA dokonały masowego mordu na mieszkańcach Woli. Zabijano mężczyzn, kobiety i dzieci, chorych i personel szpitali, rozstrzeliwano ludzi przy fabrykach i na podwórkach. Szacunki liczby ofiar są bardzo rozbieżne: IPN podaje od 38 do 65 tys. zamordowanych, a niektórzy badacze szacują liczbę ofiar z samych dni 5-6 sierpnia na kilkanaście tysięcy. To jedna z największych pojedynczych masakr ludności cywilnej w czasie II wojny światowej. Reinefarth nigdy nie został osądzony, po wojnie był burmistrzem miasta Westerland na wyspie Sylt i posłem do landtagu.

Germanizacja i wysiedlenia

SS odpowiadała również za politykę „umacniania niemczyzny”. Z ziem wcielonych do Rzeszy, takich jak Kraj Warty i Pomorze, wysiedlono setki tysięcy Polaków, aby zrobić miejsce dla niemieckich osadników. Na Zamojszczyźnie w latach 1942-1943 wysiedlono około 110 tys. ludzi, w tym tysiące dzieci, z których część zginęła, a część poddano germanizacji. Ośrodki RuSHA prowadziły „badania rasowe”, a stowarzyszenie Lebensborn przejmowało wyselekcjonowane dzieci.

Zbrodnie SS w Europie

SS zostawiła ślad zbrodni w całej okupowanej Europie. Kilka z nich stało się symbolami:

• Lidice (10 czerwca 1942): w odwecie za zamach na Reinhardta Heydricha funkcjonariusze policji bezpieczeństwa i SD zrównali z ziemią czeską wieś. Rozstrzelano 173 mężczyzn, kobiety wywieziono do Ravensbrück, a 82 dzieci zamordowano gazem w obozie w Chełmnie nad Nerem.
• Oradour-sur-Glane (10 czerwca 1944): żołnierze 2. Dywizji Pancernej SS „Das Reich” wymordowali 643 mieszkańców francuskiego miasteczka. Mężczyzn rozstrzelano w stodołach, kobiety i dzieci spalono w kościele.
• Malmedy (17 grudnia 1944): podczas ofensywy w Ardenach żołnierze grupy bojowej Joachima Peipera z 1. Dywizji Pancernej SS LSSAH rozstrzelali 84 amerykańskich jeńców na skrzyżowaniu Baugnez.
• Marzabotto (29 września – 5 października 1944): żołnierze 16. Dywizji Grenadierów Pancernych SS „Reichsführer-SS” zamordowali mieszkańców gminy pod Bolonią. Raport SS mówił o 728 zabitych, inne szacunki podają około 770, a nawet ponad 1800 ofiar.

SS w Wilczym Szańcu i na Mazurach

Dla historii Wilczego Szańca SS ma znaczenie szczególne. Esesmani ochraniali Hitlera, Himmler miał w okolicy własną kwaterę, a przedstawiciele SS byli na sali w chwili zamachu Stauffenberga.

Kto chronił Hitlera w Wilczym Szańcu

Osobistą ochronę Hitlera tworzyły dwie formacje związane z SS. Pierwsza to Führerbegleitkommando (FBK), czyli komando eskortowe Führera. Powstało 29 lutego 1932 roku z inicjatywy Himmlera i liczyło na początku ośmiu ludzi, a w czasie wojny ponad stu oficerów i podoficerów SS. Esesmani z FBK towarzyszyli Hitlerowi na co dzień, także podczas jego pobytów w Gierłoży. Dowodził nimi przez większość wojny Bruno Gesche.

Druga formacja to Reichssicherheitsdienst (RSD), Służba Bezpieczeństwa Rzeszy, utworzona 15 marca 1933 roku jako komando ochrony Führera. Kierował nią przez cały czas Johann Rattenhuber. RSD formalnie była jednostką SS i od 1938 roku nosiła szare mundury SS, ale tworzyli ją głównie zawodowi policjanci kryminalni. Odpowiadała za bezpieczeństwo w najbliższym otoczeniu Hitlera, kontrole osób i pomieszczeń oraz zabezpieczenie podróży.

Warto pamiętać o rozróżnieniu, które często się myli: zewnętrzną ochronę kwatery pełnił Führer-Begleit-Bataillon, batalion eskortowy Führera, wywodzący się z dywizji „Großdeutschland”. To była jednostka Wehrmachtu, a nie SS. Więcej o systemie stref ochronnych, posterunków, zasieków i maskowania kwatery piszemy na stronie Ochrona i maskowanie Wilczego Szańca.

Esesmani należeli też do najbliższego otoczenia Hitlera. Jego osobisty adiutant Otto Günsche, kamerdyner Heinz Linge i adiutant Julius Schaub byli oficerami SS. W Wilczym Szańcu mieszkali i pracowali na co dzień, a ich wspomnienia są dziś ważnym źródłem wiedzy o dniu powszednim Hitlera w kwaterze.

Hochwald: kwatera Himmlera w Pozezdrzu

Gdy w 1941 roku na Mazurach powstawał kompleks kwater na potrzeby wojny z ZSRR, Himmler również otrzymał swoją. Polowa kwatera Reichsführera-SS „Hochwald” powstała w lesie przy wsi Pozezdrze (niem. Possessern, w latach 1938-1945 Großgarten) między Węgorzewem a Giżyckiem, niespełna 30 km od Wilczego Szańca. Zaczęła działać w czerwcu 1941 roku, w chwili ataku na ZSRR. Ze względu na czarne mundury esesmanów nazywano ją też potocznie „Schwarzschanze”, czyli „Czarnym Szańcem”.

Kompleks obejmował schrony żelbetowe, w tym masywny bunkier Himmlera, baraki dla sztabu, łączności i ochrony, a całość otaczały zasieki i pola minowe. Himmler korzystał też z pociągu specjalnego, który dokumenty brytyjskiego wywiadu nazywają „Steiermark”. Z Hochwaldu Himmler dojeżdżał na narady do Hitlera w Wilczym Szańcu. W pobliżu działały też inne kwatery: Ribbentrop rezydował w pałacu w Sztynorcie, a szef Kancelarii Rzeszy Hans Lammers w Radziejach. Wszystkie opisujemy na stronie Centrale dowodzenia wokół Wilczego Szańca, a dla zwiedzających przygotowaliśmy też przewodnik po bunkrach na Mazurach.

W styczniu 1945 roku, przed nadejściem Armii Czerwonej, Niemcy porzucili kwaterę i wysadzili część schronów. Ruiny bunkrów w Pozezdrzu można zwiedzać do dziś. Przy okazji wizyty w Gierłoży warto zajrzeć też do Mamerek, gdzie stacjonowało dowództwo wojsk lądowych.

Hermann Fegelein: człowiek Himmlera przy Hitlerze

Od 1 stycznia 1944 roku stałym przedstawicielem Himmlera i Waffen-SS w kwaterze Hitlera był Hermann Fegelein. Wcześniej dowodził Brygadą Kawalerii SS, która w 1941 roku na bagnach Prypeci wymordowała dziesiątki tysięcy Żydów. W kwaterze Fegelein szybko zyskał wpływy. 3 czerwca 1944 roku ożenił się z Gretl Braun, siostrą Ewy Braun, a świadkami na ślubie byli Hitler, Himmler i Martin Bormann. Nie uratowało go to w ostatnich dniach wojny: 28 kwietnia 1945 roku został rozstrzelany w Berlinie za próbę ucieczki ze stolicy.

SS a zamach 20 lipca 1944 roku

20 lipca 1944 roku w baraku odpraw Wilczego Szańca, gdzie eksplodowała bomba pułkownika Clausa von Stauffenberga, przebywały 24 osoby. Wśród nich byli dwaj esesmani: adiutant Hitlera Otto Günsche, lekko ranny w wybuchu, oraz Hermann Fegelein. Cztery osoby zmarły w wyniku obrażeń, a Hitler przeżył.

Zamach dał SS jeszcze więcej władzy. Tego samego dnia Hitler mianował Himmlera dowódcą Armii Rezerwowej w miejsce generała Friedricha Fromma, który znał plany spiskowców. Gestapo i SD, czyli urzędy RSHA, przeprowadziły śledztwo, w którego wyniku aresztowano tysiące ludzi, a około 200 z nich zginęło. Przebieg zamachu opisujemy szczegółowo na stronie Zamach na Hitlera w Wilczym Szańcu.

Czym się różniło SS od Wehrmachtu

To jedno z najczęstszych pytań o III Rzeszę. Wehrmacht był siłami zbrojnymi państwa: składał się z wojsk lądowych (Heer), marynarki (Kriegsmarine) i lotnictwa (Luftwaffe), opierał się na powszechnym poborze, a jego żołnierze przysięgali Hitlerowi jako głowie państwa i naczelnemu dowódcy. SS była organizacją partyjną, podporządkowaną Himmlerowi, a jej członkostwo opierało się na selekcji ideologicznej i „rasowej”.

Na froncie dywizje Waffen-SS walczyły w ramach korpusów i armii Wehrmachtu, a ich żołnierze często byli trudni do odróżnienia od żołnierzy armii. To nie znaczy jednak, że Wehrmacht był „czysty”. Badania historyków od lat 90. pokazały, że jednostki Wehrmachtu brały udział w zbrodniach, zwłaszcza na Wschodzie, a dowództwo wydawało zbrodnicze rozkazy, jak rozkaz o komisarzach. Różnica polegała na tym, że dla SS zbrodnia była częścią podstawowych zadań, a nie skutkiem ubocznym wojny.

Koniec SS: upadek Himmlera i wyrok w Norymberdze

W ostatnich miesiącach wojny Himmler próbował ratować siebie i SS. Od jesieni 1944 roku jako dowódca Armii Rezerwowej odpowiadał za szkolenie i uzbrojenie Volkssturmu, a potem dowodził Grupą Armii „Górny Ren” i Grupą Armii „Wisła”, ale jako dowódca wojskowy zawiódł. Wiosną 1945 roku, za plecami Hitlera, prowadził przez szwedzkiego hrabiego Folke Bernadotte’a rozmowy z zachodnimi aliantami o kapitulacji. Gdy Hitler dowiedział się o tym 28 kwietnia 1945 roku, uznał to za zdradę. W testamencie politycznym podpisanym 29 kwietnia wykluczył Himmlera z partii i pozbawił go wszystkich stanowisk, a nowym Reichsführerem-SS mianował gauleitera Dolnego Śląska Karla Hankego.

Himmler próbował ukryć się pod fałszywym nazwiskiem jako sierżant tajnej policji polowej. 21 maja 1945 roku zatrzymali go Brytyjczycy. Dwa dni później, 23 maja 1945 roku, w Lüneburgu, podczas badania lekarskiego rozgryzł kapsułkę z cyjankiem i zmarł. Jego biografię opisujemy na stronie Heinrich Himmler.

10 października 1945 roku Sojusznicza Rada Kontroli formalnie zakazała SS i wszystkich jej organizacji. Przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym w Norymberdze toczyła się też sprawa przeciw SS jako organizacji. Wyrokiem ogłoszonym 30 września i 1 października 1946 roku trybunał uznał SS, w tym Waffen-SS, SD i oddziały obozowe, za organizację przestępczą. Z orzeczenia wyłączono tylko osoby wcielone przez państwo bez możliwości wyboru, które nie popełniły zbrodni, osoby, które odeszły z SS przed 1 września 1939 roku, oraz formacje konne SS. Szef RSHA Ernst Kaltenbrunner został skazany na śmierć i stracony 16 października 1946 roku.

Procesy esesmanów w Polsce

Wielu esesmanów osądzono w Polsce. Namiestnik Kraju Warty i SS-Obergruppenführer Arthur Greiser został skazany przez Najwyższy Trybunał Narodowy i powieszony publicznie w Poznaniu 21 lipca 1946 roku. Komendant Auschwitz Rudolf Höß został powieszony 16 kwietnia 1947 roku na terenie byłego obozu. Jürgen Stroop, wydany Polsce przez Amerykanów, czekając na proces, siedział przez kilka miesięcy w jednej celi z żołnierzem AK Kazimierzem Moczarskim, który opisał te rozmowy w książce „Rozmowy z katem”. Stroop został skazany na śmierć i powieszony w więzieniu na Mokotowie 6 marca 1952 roku.

Powojenne losy esesmanów

Wielu esesmanów nigdy nie poniosło odpowiedzialności. W Republice Federalnej Niemiec w 1951 roku powstało stowarzyszenie weteranów Waffen-SS HIAG, które przez lata lobbowało za uznaniem ich za zwykłych żołnierzy i za prawami emerytalnymi. Część zbrodniarzy uciekła do Ameryki Południowej i na Bliski Wschód, korzystając z tzw. szczurzych szlaków przez Włochy, pomocy niektórych duchownych i dokumentów Czerwonego Krzyża. Tak uciekli Adolf Eichmann (schwytany przez izraelski wywiad w Argentynie w 1960 roku) i lekarz z Auschwitz Josef Mengele.

Słynna organizacja ODESSA, opisana w powieści Fredericka Forsytha, według większości historyków w takiej scentralizowanej formie nie istniała. Ucieczki były realne, ale opierały się na luźnych siatkach pomocy, a nie na jednej tajnej organizacji byłych esesmanów.

Mity i ciekawostki o SS

• Nazwa nawiązuje do lotnictwa. Słowo „Staffel” oznaczało w I wojnie światowej eskadrę lotniczą, a niektóre źródła przypisują pomysł nazwy Hermannowi Göringowi, byłemu pilotowi myśliwskiemu. Nie ma jednak dokumentu, który by to potwierdzał.
• Himmler był hodowcą drobiu. Z wykształcenia był agronomem i przed karierą w SS prowadził niewielką fermę kurzą.
• Esesman nie mógł się ożenić bez zgody. W latach 1932-1940 do SS wpłynęło ponad 100 tys. wniosków o zgodę na ślub.
• Klawisz z runami SS. Niemieckie maszyny do pisania z lat 30. i 40., między innymi marki Olympia, miały klawisz z podwójną runą SS, zwykle na klawiszu cyfry 5.
• Günter Grass był w Waffen-SS. Laureat Nagrody Nobla z Gdańska przyznał w 2006 roku, że jako 17-latek służył w 10. Dywizji Pancernej SS „Frundsberg”. Wywołało to burzę, także w Polsce.
• Waffen-SS była coraz mniej „niemiecka”. Pod koniec wojny ponad połowę jej żołnierzy stanowili cudzoziemcy i Volksdeutsche, mimo że ideologia SS stawiała „czystość krwi” na pierwszym miejscu.
• Symbole SS w polskim prawie. Artykuł 256 Kodeksu karnego zakazuje publicznego propagowania ustroju nazistowskiego i nazistowskiej ideologii. Przepis nie dotyczy działalności edukacyjnej, kolekcjonerskiej, naukowej i artystycznej, dlatego symbole SS mogą pojawiać się w muzeach, książkach historycznych czy filmach.

SS - najczęściej zadawane pytania

Co to za skrót SS?

SS to skrót od Schutzstaffel, czyli „sztafeta ochronna” lub „oddział ochronny”. Tak nazywała się formacja NSDAP, która powstała w 1925 roku jako straż przyboczna Hitlera, a pod wodzą Heinricha Himmlera stała się najpotężniejszą organizacją III Rzeszy.

Kto założył SS?

SS powstała w 1925 roku z polecenia Adolfa Hitlera, a pierwszym jej szefem był Julius Schreck. Jej poprzedniczką była Stabswache z 1923 roku. Organizację, jaką znamy z historii, zbudował Heinrich Himmler, Reichsführer-SS od 1929 do 1945 roku.

Czym zajmowało się SS?

Na początku SS chroniła Hitlera i zebrania partii. Później kontrolowała całą niemiecką policję, w tym Gestapo, prowadziła obozy koncentracyjne i obozy zagłady, miała własny wywiad (SD), wojsko (Waffen-SS), urzędy zajmujące się polityką „rasową” i przesiedleniami, a w czasie wojny zorganizowała Holokaust.

Czym się różni SS od Wehrmachtu?

Wehrmacht był siłami zbrojnymi państwa, opartymi na poborze. SS była organizacją partyjną NSDAP, podległą Himmlerowi, z członkostwem opartym na selekcji ideologicznej i „rasowej”. Jej zbrojnym ramieniem była Waffen-SS, walcząca na froncie u boku Wehrmachtu.

Czym się różni SS od SA?

SA była masową bojówką uliczną NSDAP w brunatnych mundurach, a SS małą, wyselekcjonowaną elitą w czarnych mundurach. Do 1934 roku SS formalnie podlegała SA, ale po nocy długich noży stała się samodzielna i przejęła realną władzę w państwie.

Co to była Waffen-SS?

Waffen-SS była zbrojną formacją SS, która walczyła na frontach II wojny światowej. Przez jej szeregi przeszło około 900 tys. ludzi, w tym wielu cudzoziemców. Trybunał w Norymberdze uznał ją, razem z całą SS, za organizację przestępczą.

Ile osób należało do SS?

W 1929 roku SS liczyła około 280 członków, pod koniec 1933 roku około 209 tys., a w połowie 1944 roku blisko 800 tys., z czego około 594 tys. służyło w Waffen-SS.

Co oznacza dewiza SS „Meine Ehre heißt Treue”?

W tłumaczeniu: „Moim honorem jest wierność”. Chodziło o bezwarunkową wierność i posłuszeństwo wobec Hitlera. Dewizę umieszczano na klamrach pasów esesmanów.

Czy w Wilczym Szańcu stacjonowało SS?

Tak. Osobistą ochronę Hitlera w kwaterze tworzyły formacje SS: Führerbegleitkommando i Reichssicherheitsdienst. Zewnętrzną ochronę pełnił batalion Wehrmachtu. Himmler miał własną kwaterę polową Hochwald w Pozezdrzu, niespełna 30 km od Gierłoży.

Jak zginął Himmler?

Himmler, zatrzymany przez Brytyjczyków pod fałszywym nazwiskiem, popełnił samobójstwo 23 maja 1945 roku w Lüneburgu, rozgryzając podczas badania lekarskiego kapsułkę z cyjankiem.

Czy SS zostało uznane za organizację przestępczą?

Tak. Międzynarodowy Trybunał Wojskowy w Norymberdze w wyroku z 1 października 1946 roku uznał SS, w tym Waffen-SS i SD, za organizację przestępczą. Wyjątek dotyczył osób wcielonych przymusowo, które nie popełniły zbrodni, osób, które odeszły przed wrześniem 1939 roku, oraz formacji konnych SS.

Czy Hugo Boss projektował mundury SS?

Nie. Czarny mundur SS zaprojektowali Karl Diebitsch i Walter Heck. Firma Hugo Boss szyła jednak mundury dla SS, SA, Hitlerjugend i Wehrmachtu, a w czasie wojny korzystała z pracy przymusowej.

Źródła

1. Deutsches Historisches Museum, LeMO: Die SS.
2. Deutsches Historisches Museum, LeMO: Das Ahnenerbe der SS.
3. United States Holocaust Memorial Museum, Holocaust Encyclopedia: SS.
4. USHMM, Holocaust Encyclopedia: Waffen-SS.
5. USHMM, Holocaust Encyclopedia: Einsatzgruppen.
6. USHMM, Holocaust Encyclopedia: Dachau.
7. USHMM, Holocaust Encyclopedia: Operation Reinhard (Einsatz Reinhard).
8. USHMM, Holocaust Encyclopedia: 1934: Key Dates.
9. USHMM, Holocaust Encyclopedia: The Malmedy Massacre.
10. Y. Arad, Operation Reinhard: Extermination Camps of Belzec, Sobibor and Treblinka, Yad Vashem.
11. Yale Law School, Avalon Project: Judgment of the International Military Tribunal: The Accused Organizations.
12. Harvard Law School Nuremberg Trials Project: zarządzenie Hitlera z 20 lipca 1934 roku o usamodzielnieniu SS.
13. German History in Documents and Images: SS-Heiratsbefehl, 31. Dezember 1931.
14. IPN, Przystanek Historia: Rzeź Woli.
15. IPN: Komunikat w sprawie prac poszukiwawczych w Palmirach.
16. Bundeszentrale für politische Bildung: Erinnerungs- und Gedenkstätte Wewelsburg 1933-1945.
17. Dzieje.pl: kwatera Himmlera w Pozezdrzu.
18. The National Archives (UK): HW 1/3491, Special train Steiermark, 1945.
19. Stiftung Topographie des Terrors: topographie.de.
20. KZ-Gedenkstätte Dachau: kz-gedenkstaette-dachau.de.
21. Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau: Historia.
22. H. Höhne, Zakon trupiej główki. Historia SS, Warszawa 2006.
23. P. Longerich, Heinrich Himmler. Biografia, Warszawa 2014.
24. K. Moczarski, Rozmowy z katem, Warszawa 1977.