Ile kosztowała II wojna światowa? Koszt konfliktu w liczbach i według krajów

Ile kosztowała II wojna światowa? Najczęściej cytowana odpowiedź brzmi: ponad bilion dolarów w ówczesnych pieniądzach, czyli około 18 bilionów dzisiejszych dolarów. To jednak tylko pieniądze wydane przez rządy na prowadzenie wojny, bez zniszczonych miast, zagrabionego mienia, utraconej produkcji i kosztów odbudowy. Poniżej zebraliśmy najbardziej wiarygodne szacunki: łączny koszt konfliktu, rozbicie na poszczególne państwa, Lend-Lease, plan Marshalla, reparacje wojenne i straty Polski. Przy każdej liczbie piszemy, skąd pochodzi i jak ostrożnie trzeba ją traktować.

Koszt II wojny światowej w skrócie

• Łączny koszt dla rządów: ponad 1 bilion dolarów w cenach z epoki (Encyclopaedia Britannica). Po przeliczeniu inflacją to około 18 bilionów dolarów z 2025 roku.
• Najdroższa wojna w historii USA: 296 mld dolarów w cenach bieżących, czyli 4,1 biliona dolarów w cenach z 2011 roku (Kongresowa Służba Badawcza USA).
• Największe obciążenie gospodarki: Japonia w 1944 roku przeznaczała na wojsko około 76% PKB, Niemcy w 1943 roku około 70%, ZSRR w latach 1942-1943 około 61%, Wielka Brytania 55%, USA 42-45%.
• Straty Polski: według Biura Odszkodowań Wojennych z 1947 roku 258,4 mld przedwojennych złotych, czyli około 48,8 mld dolarów z 1939 roku. Raport z 2022 roku wycenił je na 6,22 biliona złotych.
• Lend-Lease: USA przekazały sojusznikom sprzęt i surowce za około 50 mld dolarów, z czego 31,4 mld trafiło do Imperium Brytyjskiego, a 11,3 mld do ZSRR.
• Plan Marshalla: około 13,3 mld dolarów pomocy dla 16 państw Europy Zachodniej w latach 1948-1952.
• Ofiary: od około 60 do ponad 80 mln zabitych, zależnie od metody liczenia.
• Najważniejsze zastrzeżenie: nie istnieje jedna naukowo ustalona kwota kosztu całej wojny. Każdy szacunek liczy coś innego, w innej walucie i w cenach z innego roku.

Dlaczego nie da się podać jednej kwoty

Pytanie o koszt II wojny światowej wygląda prosto, ale historycy gospodarczy od dekad odpowiadają na nie ostrożnie. Encyclopaedia Britannica, z której pochodzi najczęściej powtarzana liczba „ponad bilion dolarów”, sama zaznacza, że rzetelny pomiar statystyczny całkowitego kosztu wojny nie jest możliwy. Powodów jest kilka.

Pierwszy to pytanie, co właściwie liczymy. „Koszt wojny” może oznaczać tylko przyrost wydatków wojskowych ponad poziom pokojowy, całość budżetu wojskowego, wydatki wojskowe razem z pomocą dla sojuszników, odsetkami od długu i rentami dla weteranów, zniszczenia mienia, a wreszcie utraconą produkcję i niezarobione pieniądze zabitych. Różnica między najwęższą a najszerszą definicją to nie kilka procent, tylko wielokrotność.

Drugi powód to waluty. Marka niemiecka, rubel, jen i lir miały w czasie wojny kursy ustalane administracyjnie i najczęściej nie dało się ich swobodnie wymienić. Radzieckie straty wyceniane na 679 mld rubli dają około 128 mld dolarów wyłącznie dlatego, że przyjęto oficjalny kurs około 5,3 rubla za dolara. Inny kurs dałby zupełnie inną kwotę.

Trzeci to ceny kontrolowane i czarny rynek. W gospodarkach wojennych ceny urzędowe nie odpowiadały realnej wartości towarów. We Francji czarny rynek sięgał według badaczy około 20% PKB, a w ZSRR ceny w ogóle nie były rynkowe. Do tego dochodzi hiperinflacja na terenach okupowanych: w oficjalnym japońskim rachunku kosztów wojny ponad dwie trzecie kwoty to wydatki w Chinach i Azji Południowo-Wschodniej, gdzie pieniądz tracił wartość z miesiąca na miesiąc.

Czwarty powód jest polityczny. Większość szacunków strat sporządzano po to, by uzasadnić żądania reparacji: polskie Biuro Odszkodowań Wojennych w 1947 roku, radziecka Nadzwyczajna Komisja Państwowa, japońska Rada Stabilizacji Gospodarczej w 1949 roku. Takie wyliczenia mają naturalną skłonność do zawyżania. Historycy wykazali to zarówno dla danych radzieckich, jak i polskich, o czym piszemy niżej.

Wreszcie część kosztów jest niewidoczna w żadnej tabeli. Pobór do wojska to w praktyce podatek płacony czasem i zdrowiem, a niskie, kontrolowane oprocentowanie obligacji wojennych sprawiło, że ich posiadacze po wojnie realnie tracili pieniądze. Tych kosztów nie da się łatwo przeliczyć na dolary.

Ile kosztowała wojna łącznie: bilion dolarów i co z niego wynika

Najbardziej znana liczba pochodzi z Encyclopaedii Britannica: koszt pieniężny wojny dla rządów wszystkich walczących państw przekroczył bilion dolarów. To szacunek wydatków na prowadzenie wojny, czyli żołd, broń, amunicję, transport, budowę fortyfikacji i całą machinę wojskową. Nie obejmuje zniszczeń mienia ani strat ludzkich.

W internecie krąży też popularna tabela z sumą około 1,3 biliona dolarów, w której USA wydały 341,5 mld, Niemcy 270 mld, ZSRR 192 mld, Chiny 190 mld, Wielka Brytania 120 mld, Włochy 94 mld, a Japonia 56 mld dolarów. Wygląda przekonująco, ale nie udało się ustalić jej źródła pierwotnego ani tego, jakie kursy i ceny z którego roku przyjęto. Niektóre pozycje są wprost sprzeczne z danymi budżetowymi: kwota dla Japonii jest wyraźnie zaniżona wobec japońskich rachunków państwowych. Dlatego traktujemy ją wyłącznie jako ilustrację rzędu wielkości, a nie wiarygodne zestawienie.

Ile to dzisiaj? Dwie metody przeliczenia

Przeliczenie wojennych dolarów na dzisiejsze można zrobić na dwa sposoby i dają one bardzo różne wyniki.

Metoda pierwsza to siła nabywcza, czyli inflacja mierzona indeksem cen konsumpcyjnych CPI. Według danych Banku Rezerwy Federalnej w Minneapolis indeks wynosił 18,0 w 1945 roku i 321,9 w 2025 roku. Dolar z 1945 roku jest więc wart dziś około 17,9 dolara. Bilion dolarów z czasów wojny to zatem około 17,9 biliona dzisiejszych dolarów.

Metoda druga to udział w gospodarce. Koszt wojny dla USA (296 mld dolarów) to około 130% amerykańskiego PKB z 1945 roku. Gdyby dziś Stany Zjednoczone poniosły ciężar tej samej wielkości w stosunku do swojej gospodarki, kosztowałoby to około 40 bilionów dolarów. Ta metoda lepiej pokazuje, jak wielkie było poświęcenie społeczeństw, bo w latach 1941-1945 wojna pochłonęła mniej więcej jedną trzecią całej produkcji amerykańskiej gospodarki. Oba przeliczenia to nasze wyliczenia na podstawie danych FRED i Fed Minneapolis.

Ile państwa wydawały na wojnę w stosunku do PKB

Najlepszą miarą porównawczą między krajami nie są kwoty w dolarach, tylko udział wydatków wojskowych w produkcie krajowym brutto. Takie zestawienie przygotował brytyjski historyk gospodarczy Mark Harrison z Uniwersytetu Warwick w pracy zbiorowej „The Economics of World War II” (Cambridge University Press, 1998). Pokazuje ono, jaką część całej gospodarki każde państwo poświęciło na wojnę w roku największego wysiłku.

Dla porównania: w 1939 roku USA wydawały na wojsko około 1% PKB, Wielka Brytania 15%, a Niemcy już 23%, bo zbrojenia III Rzeszy trwały od kilku lat. Harrison zastrzega, że dane dla ZSRR są sporne, bo oficjalne radzieckie wyliczenia sobie przeczą, a dla Włoch i Japonii mniej pewne niż dla USA i Wielkiej Brytanii. Mimo to obraz jest jednoznaczny: w szczytowym okresie wojny główne mocarstwa przeznaczały na nią od połowy do trzech czwartych wszystkiego, co wytwarzały.

Stany Zjednoczone: najlepiej udokumentowany rachunek

Dla USA mamy najtwardsze dane. Kongresowa Służba Badawcza (CRS) w opracowaniu Stephena Daggetta „Costs of Major U.S. Wars” z 2010 roku wyliczyła koszt operacji wojskowych w latach 1941-1945 na 296 mld dolarów w cenach bieżących. W cenach stałych z roku budżetowego 2011 to 4,104 biliona dolarów, czyli najwięcej ze wszystkich wojen w historii Stanów Zjednoczonych. Dla porównania CRS szacuje I wojnę światową na 334 mld, wojnę koreańską na 341 mld, a wojnę w Wietnamie na 738 mld dolarów w tych samych cenach.

W szczytowym 1945 roku koszt wojny pochłaniał 35,8% PKB USA. CRS liczy przy tym wyłącznie przyrost wydatków armii i marynarki ponad przedwojenną średnią. Nie wlicza świadczeń dla weteranów, odsetek od długu ani pomocy dla sojuszników. Dlatego inne instytucje podają wyższe kwoty: The National WWII Museum w Nowym Orleanie szacuje całkowity koszt wojny dla USA na 330 mld dolarów z 1945 roku, a Britannica na ponad 341 mld.

Skalę wydatków dobrze pokazują dzienne kwoty. Federalne wydatki wojenne wzrosły z 2,8 mld dolarów w 1940 roku do 91 mld w 1944 roku. Prezydent Roosevelt, wzywając w listopadzie 1944 roku do kupowania obligacji szóstej pożyczki wojennej, mówił o 7,5 mld dolarów miesięcznie, czyli około 250 mln dolarów dziennie.

Wojnę sfinansowano w dużej części długiem. Dług federalny wzrósł z 50,7 mld dolarów w 1940 roku do 271 mld w 1946 roku, a dług w rękach publicznych przekroczył 100% PKB (według danych OMB około 106-109% PKB w 1946 roku). Amerykanie kupowali obligacje wojenne masowo: w siedmiu akcjach pożyczek wojennych zebrano około 136 mld dolarów.

Wielka Brytania: wojna na kredyt spłacany do 2006 roku

Wielka Brytania zmobilizowała gospodarkę szybciej niż USA i utrzymała mobilizację dłużej. Według brytyjskiej oficjalnej statystyki wojennej wydatki rządu centralnego wzrosły z 1,04 mld funtów w 1938 roku do 6,08 mld funtów w 1944 roku. W 1943 roku same wydatki wojenne wyniosły 4,5 mld funtów, czyli 55% wydatków narodowych netto. Pod koniec 1944 roku wojna kosztowała Brytyjczyków około 91 mln funtów tygodniowo, a więc około 13 mln funtów dziennie.

Podatki pokrywały tylko część rachunku. Deficyt budżetowy przekraczał w 1941 roku 40% dochodu narodowego, a w latach 1943-1944 wynosił około jednej trzeciej. Mark Harrison zwraca uwagę, że Brytyjczycy sfinansowali wojnę „na 3%”, czyli z bardzo tanich pożyczek, i tylko w niewielkim stopniu dodrukiem pieniądza. W 1946 roku dług publiczny wynosił 2,3 rocznego dochodu narodowego, najwięcej od 130 lat.

Do tego dochodziły straty majątku zagranicznego. Brytyjski kanclerz skarbu Sir John Anderson szacował w 1944 roku, że w latach 1939-1944 kraj sprzedał aktywa i zaciągnął nowe zobowiązania zagraniczne na ponad 15 mld dolarów. Kraje Imperium i inni wierzyciele zgromadzili w Londynie tak zwane zablokowane funty o wartości około 13,5 mld dolarów.

Po wojnie USA zakończyły Lend-Lease, a Wielka Brytania musiała pożyczyć pieniądze na odbudowę. W 1946 roku otrzymała pożyczkę amerykańską na 3,75 mld dolarów i kanadyjską na 1,19 mld dolarów, obie oprocentowane na 2%. Rozliczenie Lend-Lease zamknięto kwotą około 650 mln dolarów. Raty zawieszano kilka razy, a ostatnią zapłacono 29 grudnia 2006 roku: około 83 mln dolarów dla USA i około 23 mln dolarów dla Kanady. Wielka Brytania spłacała więc koszty II wojny światowej przez 61 lat po jej zakończeniu.

ZSRR: największe zniszczenia i najbardziej sporne liczby

Związek Radziecki poniósł największe straty ludzkie i materialne ze wszystkich walczących państw, a zarazem jego dane są najtrudniejsze do weryfikacji. Nadzwyczajna Komisja Państwowa, która badała zbrodnie i zniszczenia na terenach okupowanych, wyceniła bezpośrednie straty materialne na 679 mld rubli w cenach z 1941 roku. Po oficjalnym kursie odpowiadało to około 128 mld przedwojennych dolarów. Według radzieckich szacunków zniszczeniu uległa mniej więcej jedna trzecia majątku narodowego, a na terenach okupowanych około dwóch trzecich.

Budżetowe wydatki wojskowe ZSRR w latach 1941-1945 wyniosły 582 mld rubli, czyli ponad połowę wszystkich dochodów budżetu. Udział wojska w PKB doszedł w latach 1942-1943 do 61%, co oznacza, że cywilna gospodarka została ograniczona do absolutnego minimum. Pomogły dostawy z Zachodu: w ramach Lend-Lease ZSRR otrzymał sprzęt, żywność i surowce za 11,3 mld dolarów. Tło militarne tego wysiłku opisujemy w artykule o operacji Barbarossa.

W obiegu krąży też kwota około 2,6 biliona rubli jako całkowity koszt wojny dla ZSRR, łącznie ze stratami, wydatkami i utraconymi dochodami. Przypisuje się ją Nikołajowi Wozniesienskiemu, szefowi Gosplanu, ale w źródłach wtórnych liczby się różnią i nie udało się jej potwierdzić w tekście pierwotnym. Ostrożność jest tu uzasadniona: historyk Denis Babičenko wykazał w 2018 roku na łamach niemieckiego pisma „Osteuropa”, że wyliczenia Gosplanu i Komisji były wyraźnie wyższe niż rzeczywiste straty, bo służyły uzasadnieniu demontaży przemysłu w radzieckiej strefie okupacyjnej i reparacji od sojuszników Niemiec. Autor podkreśla jednocześnie, że nie zmienia to ogromu zniszczeń.

Niemcy: wojna finansowana długiem i grabieżą

Paradoksalnie najsłabiej udokumentowana jest łączna suma wydatków wojennych III Rzeszy. Różne opracowania podają kwoty od około 830 do 1250 mld marek Rzeszy, a standardową monografią pozostaje książka Willi A. Boelckego „Die Kosten von Hitlers Krieg” z 1985 roku. Ponieważ źródła się wykluczają, nie podajemy jednej liczby. Pewniejsze są dane o finansach państwa.

Dług Rzeszy wzrósł z 11,7 mld marek w 1933 roku do około 30-33 mld w 1939 roku, a pod koniec wojny sięgał około 380-390 mld marek. Ludwig Erhard, późniejszy twórca niemieckiego cudu gospodarczego, szacował w memorandum z lat 1943-1944 całe zadłużenie na około 400 mld marek. Ilość gotówki w obiegu wzrosła z 14,5 mld marek pod koniec 1939 roku do około 73 mld w 1945 roku. Ten nawis pieniężny zlikwidowała dopiero reforma walutowa z 1948 roku, w której oszczędności przeliczono w ogromnej części na straty.

Wydatki wojskowe pochłaniały w 1943 roku około 70% PKB Niemiec. Część tego ciężaru Rzesza przerzuciła na podbite kraje. Adam Tooze w książce „The Wages of Destruction” szacuje wkład okupowanej Europy na mniej więcej jedną czwartą kosztów wojny Niemiec. Ekonomiści z NBER wyliczyli, że wpływy z krajów okupowanych odpowiadały 40% dochodów podatkowych Rzeszy, z czego 42% pochodziło z samej Francji. O strukturze armii, która pochłaniała te pieniądze, piszemy w tekście o Wehrmachcie, a o tym, jak kosztowne bywały projekty prestiżowe, w artykule o czołgu Maus.

A ile kosztował Wilczy Szaniec?

To pytanie często pada przy okazji zwiedzania Gierłoży. Kwatera Hitlera była budowana od 1940 roku przez Organizację Todt i niemieckie firmy budowlane, a w latach 1940-1944 powstało w niej około stu obiektów, w tym potężne schrony z kilkumetrowymi stropami. Nie znaleźliśmy jednak żadnego wiarygodnego źródła podającego koszt budowy. Kwoty pojawiające się w internecie nie mają potwierdzenia w dokumentach, dlatego świadomie ich nie powtarzamy.

Japonia: wojna sto razy droższa od wojny z Rosją

Japońskie dane budżetowe są szczegółowe, choć trudne do przeliczenia na dolary. Specjalny rachunek nadzwyczajnych wydatków wojskowych, z którego finansowano wojnę od września 1937 do lutego 1946 roku, wydał 155,4 mld jenów. Dla porównania ten sam rachunek w wojnie rosyjsko-japońskiej z lat 1904-1905 zamknął się kwotą 1,5 mld jenów. Wojna na Pacyfiku i w Chinach była więc nominalnie około stu razy droższa, a realnie około trzydziestu razy.

Oficjalna historia finansów Japonii podaje całkowity koszt wojny na 755,9 mld jenów, ale aż 524,7 mld z tej kwoty to wydatki armii na terenach okupowanych, finansowane w warunkach hiperinflacji. Japoński ekonomista Mitsuo Sekino, który analizował te dane w 2019 roku, zaleca bardzo ostrożną interpretację tej sumy.

Bardziej wymowne są straty majątku. Według japońskiej Rady Stabilizacji Gospodarczej z 1949 roku wojna zniszczyła 64,3 mld jenów, czyli 25,4% majątku narodowego. Zniszczeniu uległo 24,6% budynków, 34,2% maszyn i aż 80,6% statków, co dla państwa wyspiarskiego oznaczało utratę niemal całej floty handlowej. W 1944 roku Japonia wydawała na wojsko około 76% PKB, najwięcej ze wszystkich mocarstw.

Francja: kraj, który sfinansował własną okupację

Przypadek Francji pokazuje, jak III Rzesza przerzucała koszty wojny na podbite państwa. Na mocy rozejmu z 1940 roku Francja musiała płacić Niemcom tak zwane koszty okupacji. Ekonomiści Occhino, Oosterlinck i White opisali to w pracy dla amerykańskiego NBER z 2006 roku:

Realna wartość wszystkich płatności to 479 mld franków w cenach z 1939 roku, czyli 111% rocznego PKB Francji sprzed wojny. Autorzy porównują to z reparacjami nałożonymi na Niemcy po I wojnie światowej, które odpowiadały 83% niemieckiego PKB, oraz z kontrybucją, jaką Francja zapłaciła Prusom w 1871 roku, równą 25% PKB. Do tego Niemcy zagarnęły łupy wojenne warte 154 mld franków z 1938 roku. Britannica podaje, że francuski szacunek łącznego kosztu wojny odpowiadał trzykrotności rocznego dochodu narodowego kraju. Francja otrzymała potem w ramach Lend-Lease 3,2 mld dolarów, a z planu Marshalla 2,7 mld dolarów.

Włochy i Chiny

Włochy nigdy nie zmobilizowały gospodarki na skalę pozostałych mocarstw. Ich wydatki wojskowe osiągnęły szczyt w 1941 roku na poziomie około 23% PKB i potem spadały. Włoska historyczka gospodarcza Vera Zamagni opisała to w rozdziale o wymownym tytule „Jak przegrać wojnę i wygrać pokój”: kraj wyszedł z wojny zniszczony, ale dzięki planowi Marshalla (1,5 mld dolarów) i szybkiej odbudowie wszedł w okres gwałtownego wzrostu. Na mocy traktatu pokojowego z 1947 roku Włochy musiały zapłacić 360 mln dolarów reparacji.

Chiny walczyły z Japonią najdłużej, bo od 1937 roku, a w niektórych ujęciach od 1931 roku. Według oficjalnego stanowiska rządu ChRL, powtarzanego od 1995 roku, bezpośrednie straty gospodarcze przekroczyły 100 mld dolarów, a pośrednie 500 mld dolarów, oba w cenach z 1937 roku. Sam chiński MSZ zaznacza, że to dane „według niepełnych statystyk”. Liczba ofiar, zabitych i rannych, wojskowych i cywilów, przekroczyła według Pekinu 35 mln.

Straty Polski w II wojnie światowej

Polska poniosła w relacji do swojego potencjału jedne z największych strat ze wszystkich państw. Według badań Instytutu Pamięci Narodowej z 2009 roku (praca pod redakcją Wojciecha Materskiego i Tomasza Szaroty) zginęło 5,6-5,8 mln obywateli II Rzeczypospolitej, w tym około 3 mln Żydów. Starsza liczba 6 mln pochodzi z 1947 roku i według IPN została przyjęta arbitralnie.

Szacunek Biura Odszkodowań Wojennych z 1947 roku

Pierwszą całościową wycenę strat materialnych przygotowało w 1947 roku Biuro Odszkodowań Wojennych przy Prezydium Rady Ministrów. Łączne straty oszacowano na 258,4 mld złotych z 1939 roku. Składały się na nie straty bezpośrednie, czyli zniszczone i zagrabione mienie, na kwotę 88,8 mld złotych (38% majątku narodowego z 1938 roku), oraz straty pośrednie, czyli utracona produkcja, koszty leczenia i inne, na kwotę 169,6 mld złotych. Po kursie z sierpnia 1939 roku (5,3 zł za dolara) daje to 48,8 mld dolarów, zwykle zaokrąglane do 50 mld. Przeliczone inflacją amerykańską odpowiada to dziś około 1,1 biliona dolarów.

Ekonomista Marcin Wroński ze Szkoły Głównej Handlowej zwraca uwagę na słabości tego szacunku. Dane zbierano w pośpiechu przez zarządy gmin, nikt ich nie weryfikował, a zgłaszający szkody mieli interes w ich zawyżaniu. Same straty bezpośrednie odpowiadały około sześciu rocznym dochodom narodowym z 1938 roku, co jest wartością bardzo wysoką. Nie zmienia to faktu, że zniszczenia były ogromne, ale pokazuje, że dokładnej kwoty nie znamy.

Straty Warszawy

Osobny raport o stratach wojennych Warszawy przygotował w 2004 roku zespół prof. Wojciecha Fałkowskiego z inicjatywy ówczesnego prezydenta stolicy Lecha Kaczyńskiego. Straty miasta wyceniono na 18,2 mld złotych z 1939 roku, co w 2004 roku odpowiadało 45,3 mld dolarów. Największe pozycje to budynki (8,4 mld złotych), wyposażenie mieszkań (5,3 mld) i przemysł (ponad 2,8 mld). Po ponownym przeliczeniu prof. Fałkowski mówił o ponad 54 mld dolarów.

Raport z 2022 roku: 6,22 biliona złotych

1 września 2022 roku na Zamku Królewskim w Warszawie przedstawiono trzytomowy raport parlamentarnego zespołu kierowanego przez Arkadiusza Mularczyka. Straty Polski spowodowane przez Niemcy wyceniono na 6 bilionów 220 mld 609 mln złotych, czyli około 1,53 biliona dolarów. Największa część tej kwoty, 4,34 biliona złotych, to straty osobowe, liczone jako utracone zarobki 5,219 mln zabitych obywateli. Straty materialne oszacowano na ponad 797 mld złotych, straty dóbr kultury na około 19 mld złotych, a straty w bankowości i ubezpieczeniach na odpowiednio 89,3 i 34,8 mld złotych.

Raport stał się podstawą żądań reparacyjnych wobec Niemiec i wywołał spór także wśród ekonomistów. Krytycy, w tym Marcin Wroński, wskazują, że w dużej mierze przelicza on kwoty z 1947 roku, nie odejmuje odszkodowań już wypłaconych przez Niemcy ani wartości ziem przyznanych Polsce na zachodzie, a wyliczenia utraconego wzrostu gospodarczego mają charakter spekulatywny. O tym, jak wojna przeorała mapę i gospodarkę kontynentu, piszemy w artykule Jak II wojna światowa zmieniła Europę.

Lend-Lease: amerykańska pomoc warta 50 mld dolarów

Program Lend-Lease, uchwalony 11 marca 1941 roku, pozwalał prezydentowi USA przekazywać sojusznikom broń, pojazdy, żywność i surowce bez natychmiastowej zapłaty. Do 20 września 1945 roku pomoc otrzymało ponad 30 państw, a jej łączna wartość wyniosła według Biura Historyka Departamentu Stanu około 50 mld dolarów, czyli mniej więcej 17% amerykańskich wydatków wojennych.

Pomoc nie płynęła tylko w jedną stronę. W ramach tak zwanego odwróconego Lend-Lease sojusznicy dostarczyli Amerykanom towary i usługi za około 7,8 mld dolarów, głównie Wielka Brytania i kraje Wspólnoty. Rozliczenia ciągnęły się latami: z ZSRR porozumiano się dopiero w 1972 roku na kwotę 722 mln dolarów, gdy USA żądały wcześniej 1,3 mld, a Moskwa proponowała 170 mln.

Podobną rolę na mniejszą skalę odegrała Kanada. W 1942 roku przekazała Wielkiej Brytanii tak zwany „miliardowy dar”, czyli dostawy za miliard dolarów kanadyjskich i 700 mln dolarów nieoprocentowanej pożyczki, a od 1943 roku w programie Mutual Aid kolejne ponad 2 mld dolarów kanadyjskich.

Plan Marshalla: koszt odbudowy

Koszty wojny nie skończyły się w 1945 roku. Europa Zachodnia potrzebowała pieniędzy na odbudowę, a USA obawiały się, że bieda pchnie ją w stronę komunizmu. Europejski Program Odbudowy, znany jako plan Marshalla, działał od kwietnia 1948 do czerwca 1952 roku i przekazał 16 państwom około 13,3 mld dolarów. Według Kongresowej Służby Badawczej to około 143 mld dolarów w cenach z 2017 roku. Ponad 90% pomocy stanowiły bezzwrotne granty.

Polska, Czechosłowacja i pozostałe państwa bloku wschodniego nie wzięły udziału w programie pod naciskiem Moskwy. To jedna z przyczyn, dla których odbudowa Europy Środkowo-Wschodniej trwała dłużej i przebiegała inaczej niż na Zachodzie.

Reparacje wojenne po II wojnie światowej

Reparacje wojenne to odszkodowania, które państwo pokonane płaci zwycięzcom za wyrządzone szkody. Po I wojnie światowej ogromne reparacje nałożone na Niemcy przyczyniły się do kryzysu gospodarczego i radykalizacji polityki, co opisujemy w tekście o przyczynach wybuchu II wojny światowej. Dlatego po 1945 roku alianci w dużej mierze zrezygnowali z wielkich kwot pieniężnych na rzecz demontażu fabryk, przejęcia majątku za granicą i dostaw towarów.

Reparacje od sojuszników Niemiec

Traktaty pokojowe podpisane w Paryżu w 1947 roku nałożyły konkretne kwoty na państwa, które walczyły po stronie Niemiec:

Kwoty dla Finlandii, Węgier i Rumunii liczono w dolarach z 1938 roku i spłacano towarami, więc realne obciążenie było znacznie wyższe. Finlandia, która musiała dostarczać ZSRR statki, maszyny i wyroby przemysłowe, wysłała ostatni pociąg z reparacjami 18 września 1952 roku. Paradoksalnie wymusiło to rozbudowę fińskiego przemysłu metalowego, który stał się potem fundamentem gospodarki kraju.

Reparacje od Niemiec

W przypadku Niemiec nigdy nie ustalono jednej kwoty. Na konferencji w Jałcie w lutym 1945 roku ZSRR proponował 20 mld dolarów, z czego połowa miała przypaść Związkowi Radzieckiemu, ale propozycja nie weszła do żadnego traktatu. Na konferencji poczdamskiej uzgodniono, że każde mocarstwo pobiera reparacje ze swojej strefy okupacyjnej, a ZSRR dodatkowo część urządzeń z zachodnich stref. Polska miała otrzymywać swoją część z udziału radzieckiego.

W praktyce ZSRR demontował całe fabryki we wschodnich Niemczech i pobierał dostawy z bieżącej produkcji, a państwa zachodnie przejęły niemieckie aktywa zagraniczne warte około 2,5 mld dolarów oraz patenty i znaki towarowe. Na mocy paryskiej umowy reparacyjnej ze stycznia 1946 roku podziałem łupów między 18 państw zajmowała się Międzysojusznicza Agencja Reparacyjna w Brukseli. Sumy ściągniętej ze strefy radzieckiej nie da się dziś wiarygodnie podać.

Osobną kategorią są odszkodowania dla ofiar. Na mocy umowy luksemburskiej z 1952 roku RFN zaczęła płacić odszkodowania Izraelowi, a później także indywidualnym ofiarom nazizmu. Do 1987 roku do Izraela trafiło około 14 mld dolarów, a do 2005 roku ofiary indywidualne otrzymały łącznie około 63 mld euro.

W 1953 roku władze PRL ogłosiły zrzeczenie się dalszych reparacji od Niemiec. Ważność tej deklaracji, wydanej w czasach, gdy Polska nie była państwem w pełni suwerennym, jest od lat przedmiotem sporu prawnego i politycznego, który odżył po publikacji raportu z 2022 roku.

Reparacje od Japonii

Japonia w latach 50. podpisała dwustronne umowy reparacyjne z państwami Azji Południowo-Wschodniej. Według japońskiego MSZ Filipiny otrzymały 550 mln dolarów, Indonezja 223 mln, Birma 200 mln, a Wietnam Południowy 39 mln dolarów. Razem z innymi formami pomocy, wypłacanymi w dużej części w towarach i usługach japońskich firm, łączne świadczenia szacuje się na około 1,5 mld dolarów.

Najdroższe programy wojenne

Na tle setek miliardów wydawanych przez państwa poszczególne programy zbrojeniowe wyglądają skromnie, ale niektóre z nich przekraczały koszty całych kampanii wojennych.

Projekt Manhattan, czyli budowa bomby atomowej, kosztował według wyliczeń Brookings Institution 1,89 mld dolarów do końca 1945 roku. To około 34 mld dolarów z 2025 roku. Dla porównania wszystkie czołgi wyprodukowane w USA w czasie wojny kosztowały w przeliczeniu mniej więcej trzy razy więcej niż projekt Manhattan.

Jeszcze droższy był bombowiec B-29 Superfortress. Projekt i produkcja tej maszyny kosztowały około 3 mld dolarów, dlatego B-29 często nazywa się najdroższym programem zbrojeniowym II wojny światowej, droższym od samej bomby atomowej, którą ostatecznie zrzucił. Niemcy z kolei inwestowały ogromne środki w technologie, które weszły do walki za późno, jak Messerschmitt Me 262, czy w projekty, które nigdy nie trafiły na front, jak superciężki czołg Maus.

Koszt ludzki: tego nie da się przeliczyć na dolary

Każda tabela z kwotami pomija to, co w wojnie najstraszniejsze. Szacunki liczby ofiar II wojny światowej wahają się od około 60 mln (The National WWII Museum: 15 mln żołnierzy i 45 mln cywilów) do 70-85 mln w zestawieniach sumujących dane poszczególnych państw. To 3-4% ludności świata z 1939 roku.

W relacji do liczby ludności najwięcej straciły Polska i ZSRR. Raport z 2022 roku próbował wycenić zabitych obywateli w złotych, licząc ich utracone zarobki, ale wielu historyków i ekonomistów uważa taką metodę za dyskusyjną. Życia milionów ludzi nie da się sprowadzić do kwoty w tabeli.

Podsumowanie: ile naprawdę kosztowała II wojna światowa

Uczciwa odpowiedź na pytanie, ile kosztowała II wojna światowa, brzmi: bezpośrednie wydatki wojskowe rządów przekroczyły bilion ówczesnych dolarów, czyli około 18 bilionów dzisiejszych dolarów. To jednak dolna granica. Po doliczeniu zniszczeń, takich jak radzieckie 679 mld rubli, polskie 258 mld przedwojennych złotych czy jedna czwarta majątku narodowego Japonii, rachunek rośnie wielokrotnie, ale nikt nie potrafi go wiarygodnie zsumować, bo każdy kraj liczył w innej walucie, innymi metodami i często w interesie politycznym.

Najpewniejsze liczby pokazują przede wszystkim skalę wysiłku. Mocarstwa przeznaczały na wojnę od połowy do trzech czwartych całej swojej gospodarki, zaciągnęły długi, które spłacały przez dziesięciolecia, i przerzucały koszty na podbite narody. Wielka Brytania zapłaciła ostatnią ratę w 2006 roku, a spór o polskie reparacje trwa do dziś. II wojna światowa była nie tylko najkrwawszym, ale też najdroższym konfliktem w dziejach ludzkości.

Najczęściej zadawane pytania o koszt II wojny światowej

Ile kosztowała II wojna światowa w dzisiejszych pieniądzach?

Bezpośrednie wydatki rządów na prowadzenie wojny przekroczyły bilion dolarów w cenach z epoki. Po przeliczeniu inflacją (indeks CPI) to około 18 bilionów dolarów z 2025 roku. Kwota nie obejmuje zniszczeń mienia, strat ludzkich ani kosztów odbudowy.

Które państwo wydało na II wojnę światową najwięcej?

W liczbach bezwzględnych najwięcej wydały Stany Zjednoczone: 296 mld dolarów według Kongresowej Służby Badawczej, czyli 4,1 biliona dolarów w cenach z 2011 roku. W stosunku do wielkości gospodarki największy ciężar poniosły Japonia (około 76% PKB w 1944 roku), Niemcy (około 70%) i ZSRR (około 61%).

Ile wynosiły straty Polski w II wojnie światowej?

Biuro Odszkodowań Wojennych wyceniło je w 1947 roku na 258,4 mld złotych z 1939 roku, czyli około 48,8 mld ówczesnych dolarów. Raport parlamentarnego zespołu z 2022 roku podał kwotę 6,22 biliona złotych, z czego 4,34 biliona to straty osobowe. Zginęło 5,6-5,8 mln obywateli II RP.

Czym są reparacje wojenne i kto je zapłacił po II wojnie światowej?

Reparacje to odszkodowania płacone przez państwo pokonane za szkody wyrządzone w czasie wojny. Po 1945 roku konkretne kwoty zapłaciły Włochy (360 mln dolarów), Finlandia (226,5 mln), Węgry i Rumunia (po 300 mln) oraz Bułgaria (70 mln), a Japonia zawarła umowy z państwami Azji. Niemcy płaciły głównie w formie demontażu fabryk, przejęcia majątku zagranicznego i odszkodowań dla ofiar, bez jednej ustalonej kwoty.

Ile kosztował plan Marshalla?

Plan Marshalla przekazał w latach 1948-1952 około 13,3 mld dolarów 16 państwom Europy Zachodniej, czyli około 143 mld dolarów w cenach z 2017 roku. Najwięcej otrzymały Wielka Brytania, Francja, Włochy i Niemcy Zachodnie. Polska nie wzięła udziału w programie pod naciskiem ZSRR.

Kiedy Wielka Brytania spłaciła długi z II wojny światowej?

Ostatnią ratę pożyczek zaciągniętych w 1946 roku w USA i Kanadzie Wielka Brytania zapłaciła 29 grudnia 2006 roku, 61 lat po zakończeniu wojny. Pożyczki wynosiły 3,75 mld dolarów (USA) i 1,19 mld dolarów (Kanada) i były oprocentowane na 2%.

Ile kosztowała budowa bomby atomowej?

Projekt Manhattan kosztował według Brookings Institution 1,89 mld dolarów do końca 1945 roku, czyli około 34 mld dolarów w dzisiejszych pieniądzach. Droższy był program bombowca B-29, który kosztował około 3 mld dolarów.

Źródła

1. Stephen Daggett, „Costs of Major U.S. Wars”, Congressional Research Service RS22926, 2010, everycrsreport.com
2. Mark Harrison (red.), „The Economics of World War II: Six Great Powers in International Comparison”, Cambridge University Press 1998; tabela udziałów w PKB w materiałach wykładowych autora, University of Warwick
3. Mark Harrison, „Paying the price for war”, Financial World 2014/2015, University of Warwick
4. Encyclopaedia Britannica, „World War II: Human and material cost”, britannica.com
5. F. Occhino, K. Oosterlinck, E. N. White, „How Occupied France Financed Its Own Exploitation in World War II”, NBER Working Paper 12137, 2006, nber.org
6. Mitsuo Sekino, „Finanse wojenne Japonii w okresie wojny na Pacyfiku” (jęz. japoński), Keizaigaku Ronsan, Chuo University 2019, chuo-u.repo.nii.ac.jp
7. Ministry of Finance Japan, „The Financial History of Japan 1945-1971”, cz. 1, rozdz. 1, mof.go.jp
8. Denis Babičenko, „Geplante Verluste. Zur Berechnung der materiellen Kriegsschäden der UdSSR 1943-1947”, Osteuropa 6/2018, zeitschrift-osteuropa.de
9. „Statistical Digest of the War” i tabele do „British War Economy”, HyperWar
10. Foreign Relations of the United States 1944, t. III, dokument 15, history.state.gov
11. Office of the Historian, U.S. Department of State, „Lend-Lease and Military Aid to the Allies”, history.state.gov
12. Congressional Research Service, „The Marshall Plan: Design, Accomplishments, and Significance”, R45079, 2018, everycrsreport.com
13. Brookings Institution, „The Costs of the Manhattan Project”, brookings.edu
14. The National WWII Museum, „The Home Front by the Numbers” oraz „Research Starters: Worldwide Deaths in World War II”, nationalww2museum.org
15. Office of Management and Budget, „Historical Tables”, tab. 7.1, govinfo.gov
16. Federal Reserve Bank of Minneapolis, „Consumer Price Index, 1913-”, minneapolisfed.org
17. Ministry of Foreign Affairs of Japan, „Issues regarding History”, mofa.go.jp
18. Ministerstwo Spraw Zagranicznych ChRL, 2024, mfa.gov.cn
19. W. Materski, T. Szarota (red.), „Polska 1939-1945. Straty osobowe i ofiary represji pod dwiema okupacjami”, IPN, Warszawa 2009
20. Biuro Odszkodowań Wojennych, „Sprawozdanie w przedmiocie strat i szkód wojennych Polski w latach 1939-1945”, Warszawa 1947
21. „Raport o stratach wojennych Warszawy”, Urząd m.st. Warszawy 2004, PDF
22. Marcin Wroński, „6,2 biliona złotych strat wojennych. Kwota z rządowego raportu jest kosmicznie zawyżona”, OKO.press, 1.09.2022, oko.press
23. „Raport strat wojennych. Polska powinna otrzymać 6 bln 220 mld zł”, Interia/PAP, 1.09.2022, interia.pl
24. Traktat pokoju z Włochami, Paryż 1947, UK Treaty Series 1948 nr 50, treaties.fcdo.gov.uk
25. CEPR VoxEU, „Exploitation and destruction in Nazi-occupied Europe”, cepr.org; Adam Tooze, „The Wages of Destruction”, 2006
26. Ludwig-Erhard-Stiftung, „Kriegsfinanzierung und Schuldenkonsolidierung”, 2017, ludwig-erhard.de
27. The Canadian Encyclopedia, „Billion Dollar Gift” i „Mutual Aid”, thecanadianencyclopedia.ca